SA HERË QË DO TA KUJTOJMË RAMIZ KELMENDIN

RAMIZ KELMENDI NJË SHEKULL DIJE DHE DRITE

Xhemail Peci

V

SA HERË QË DO TA KUJTOJMË RAMIZ KELMENDIN

Sa herë që do të flasim për gjuhën, për kombin dhe për atdheun, gjithmonë do të kujtojmë fjalët e ligjërimit të tij fjollor:

“Atdheu është gjuha vetë. Mendoj dhe shkruaj shqip. Gjuha është shpirti i një kombi…GJITHË SA JEMI DHE KUDO QË JEMI. DUHET T’I BLATOHEMI ME MISH E ME SHPIRT KOMBIT…”         

Sa herë që do të flasim për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në fushën e kulturës shqiptare, gjithmonë do të kujtojmë atë që për Ramiz Kelmendin, e ka thënë me aq respekt dhe me një elegancë aq të rrallë, fisniku i fjalës shqipe Prend Buzhala:

“Secili libër i tij e ka poetikën e risisë. Ai është Njeri i Artit aq sa është edhe Njeri i Kulturës…Ai është Njeri dhe Artist…Klasiku modern, titani i përkthimeve, Molieri i letrave shqipe, mjeshtri i kontrastit, krijues i mirëfilltë, shpëtimtar i dashurisë, zëdhënës i kohës me veprën e tij, memorie e gjallë e brezave, enciklopedi e gjallë, mrekulli e komunukimit të qartë…

Ramiz Kelmendi na shfaqet më shumë sesa ç’është një personalitet, ai është një MEDIUM I GJALLË ku gërshetohen kohët dhe historia jonë, letërsia jonë dhe kronika jonë, arti ynë dhe shpirti ynë… Do të thoshim se Ramiz Kelmendi është ndër stilistët më të përkryer të letrave shqipe, një MAG I LETRAVE SHQIPE.

Barleti na shfaqet si sinonim i epokës kastriotiane. Kështu është edhe me kronistin Ramiz Kelmendi. Kosova e kaq e kaq kthesave historike, nuk mund të përfytyrohet pa kronikën e tij të gjallë e nëpër dekada.”

Sa herë që do ta krahasojmë veprën e tij të madhe me veprat e tjera të mëdha, sërish do të citojmë me krenarinë e ligJshme, profesorin dhe studiuesin më të përkushtuar të veprës së tij-Prend Puzhalën, i cili e ka përcjellur në vazhdimësi për 40-të vjet rrjesht krijimtarinë letrare dhe publicistike të Ramiz Kelmendit:

“Le të themi se për letërsinë tonë emri i Ramiz Kelmendit është i rëndësishëm pikërisht ashtu sikundër janë të rëndësishëm emrat e Servantesit, Rablesë, Erazmit të Roterdamit, Suiftit, Didërosë, Volterit apo Bokaçios për letërsinë europiane, dhe ashtu sikundër janë të rëndësishëm për letërsinë shqipe emri i Çajupit me komeditë e tij satirike, i Gjergj Fishtës me poemat e tij satirike, i Faik Konicës me “Doktor Gjilpërën”, i Kristo Floqit me komeditë e tij satirike, i Dritëro Agollit me romanin “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”, apo i Kolë Jakovës me romanin “Fshati midis ujërave”, e deri te Qamil Buxheli me romanet e tij.”

Sa herë që do të flasim për mendjet e ndritura të kulturës sonë kombëtare, gjithmonë do të kujtojmë zemër-klithjen e Ramiz Kelmendit: A ka Zot që i harron këta?

Sa herë që do të flasim për bujarinë dhe fisnikërinë e tij, gjithmonë do të kujtojmë fjalët e Darling Ismail Vlorës, për Ramiz Kelmendin:

“Rasti e pruri t’i shtrëngoja dorën, ta dëgjoja teksa ligjëronte e të bisedoja pak çaste me të…Këto ditë, ndërsa lexoja mbi Panairin e 12-të të Librit në Prishtinë, do më tërhiqte vëmendjen, në mënyrë krejtësisht të veçantë, një shprehje e bukur e shkrimtarit tonë të madh, i cili, në shenjë respekti ndaj veprës së Gjergj Fishtës, Zekeria Rexhës, Anton Çettës e Nënë Terezës do të shprehej se po të ekzistonte mundësia do t’i kishte dhuruar të 80-të vitet e tij, mjaft që këta kolosë të jetonin. Kush tjetër, veçse Ramiz Kelmendit, mund të bënte një urim të tillë?”

Profesori Prend Buzhala me të drejtë ia ka falur epitetin aq domethënës Shpëtimtar i Dashurisë, sepse Ramiz Kelmendi është një urti e lartë. Ai është shijues dhe adhurues bukurie, njeri me sy për të bukurën dhe shkrimtar me penë për të madhërishmen.

Prandaj, sa herë që do flasim për dashurinë dhe pafajësinë e saj, gjithmonë do të kujtojmë epitetin që ia fali atij studiuesi Prend Puzhala, dhe sa herë që do të flasim për një pafajësi të tillë, gjithmonë do të kujtojmë atë apologjinë e famshme që kësaj pafajësie, ia thuri dora vetë Ramiz Kelmendi:

“Edhe unë fillova me dashtë çka don ajo. Madje dëshirojsha edhe frymë me marrë – si ajo.. Ajo kërkoi vetëm një akullore. E unë dojsha me ia dhanë krejt një ambëltore.”

Kaq bukur dhe me kaq përkushtim për pafajësinë e dashurisë ka folur vetëm Zeusi i Vajmarit, poeti i madh gjenial gjerman – Gëte-ja, duke shkruar në romanin e tij Vuajtjet e Verterit të ri: Një dashuri e pafajshme e gëzon dhe nuk e lëndon perëndinë!

Sa herë që do të flasim për bukuritë dhe për trimëritë e Rugovës kreshnike, sa herë që do të përshkojmë së ecuri ato Bjeshkë krenare e ato fusha të bukurive të pafundshme, gjithmonë do të kujtojmë atë himnin nga më të bukurit e nga më të rrallët, të cilin Ramiz Kelmendi ia thuri Rugovës:

“E gëzoi me lot Rugova sot dasmën e vet të madhe: nguljen solemne të shtyllës së parë, që do të sjellë dritë edhe në ato bjeshkë krenare.

Pashë koshutanasin në Haxhaj, edhe plakun e Drelajve, edhe shoqin e tij të Rekës s’Allagës, me të vetmet mburroja të kokës së tyre dinjitoze e të mustaqeve burrërore – shallat karakteristike – tek u shkonin lotët çurg n’ato ditë shiu e dasme mes pishash e rugovasish që preknin qiellin.

Derdhi lot gëzimi sot Rugova. Edhe qielli me të bashkë. Lot e gaz.  E puthje. E lojë Rugove. E këngë të reja për rrugën e re të dritës, prej rugovasih të rinj kënduar. E fytyra të rrudhura që gazmojnë. E shkollare Rugove që shpërthejnë, që çojnë përpara.

Dasmë të madhe ka sot Rugova – u çel rruga e dritës…

E mbi të gjitha këto, mu ashtu edhe siç duket në të vërtetë: të josh Rugova aty sipër, me tërë atë diç të mahnitshme dhe të madhërishme që ndryn në bjeshkët e veta të larta, me atë mitin dhe misterin e vet, me ato doke e zakone (jehonën e ndonjërës syresh e ndjen edhe në vetvete, përmes gjakut të babait tënd të Drelajve dhe të nënës sate të Haxhajve), me gjithë atë dukjen ataviste të vet, me shtatin bjeshkë dhe me paraqitjen burrërore, me atë natyrë të virgjër, që shëmbëllehet aq bukur në sytë e tyre, me ato këngët e lahutave, të cilave ua thoshte aq melankolisht dhe aq bukur, daja yt, Arif Zhuji, nga i cili të zuri veshi së pari Gjeto Basho Mujin e Halilin, Gjergj Elez Alinë e Zukë Bajraktarin, si dhe ato dy femra, më të parat femra që i regjistroi veshi yt nga kënga e dajës në lahutë – Ajkuna e Dezdar Osman Agës dhe Dylbere Gjelina.” (Dashuria për Pejën) ”.

Sa herë që do të flasim për Teatrin Kombëtar të Kosovës, sa herë që do të ngjitemi shkallëve të tij, dhe sa herë që do të ulemi brenda këtij Teatri, ku ai la gjurmë të pashlyeshme, gjithmonë do të kujtojmë atë poemën e tij të rrallë e gjithë margaritarë për Ofelinë:

 

“Ajo fali sonte rozmarina në skenë.

Fali vjollca e krizantema. Borzilokë e manushaqe.

Ca nga këto i fali për kujtim.

Ca i fali për mejtim.

E unë po i fal, ja, një kurorë me dafina lavdie për Ofelinë.

Një kurorë me dafina për të parin hap të saj.

Një kurorë me dafina për natën e bukur që na fali.

Një kurorë me dafina për të nesërmën e saj.

Paç nder, prandaj, moj Ofeli, e mirë se na erdhe!

Edhe – mirë ardhësh!”

Sa herë që do të kalojmë pranë Bibliotekës Kombëtare “Pjetër Bogdani”, sa herë që do të ulemi të lexojmë e të shfletojmë librat, të cilat i deshti aq shumë, gjithmonë do të kujtojmë atë mermerin monumental të ligjërimit të tij, kur foli aq bukur dhe aq madhërishëm, më 25 nëntorin e vitit 1982: “Datë mbi data në historikun tonë shpirtëror, “tempull mbi tempuj”, “vatër mbi vatra” është Biblioteka Popullore dhe Universitare e Kosovës”, të cilën me të drejtë e pat pagëzuar edhe vetë: “si zëdhënës krenar i mija e mija të gëzuarve e të përgëzuarve si unë”.

Sa herë që do të flasim për librin dhe kulturën e leximit, gjithmonë do të kujtojmë fjalët e tij të mëdha:

“Ja që më të madhin NDIKIM unë e kam pasur tërë jetën – LEXIMIN. Shkurt: LIBRIN. Gjithçka që kam arritur në letra është, po, “ndeshja” ime me jetën dhe njerëzit. Ore edhe më shumë se kaq janë librat dhe leximi i tyre”.

Sa herë që do të flasim e do të shkruajmë për Shqipërinë, atdheun tonë të dashur e të shtrenjtë, gjithmonë do të kujtojmë fjalët e Ramiz Klemendit:

 

“Gjithë ç’doja në botë, doja Shqipërinë. Atdheun tim. Me të cilën më njohën mësuesit e Ernest Koliqit. Ata që ma mbollën në zemër, që më mësuan se unë nuk jam pa atdhe, se unë nuk jam ‘jetim’, se kam gjuhën time, kam shtetin tim, kam popullin tim, kam historinë time, kam gjeografinë time-Shqipërinë. Falë u qofsha gjithë mësuesve ernestkoliqanë’…Gjithmonë, sa isha i ri, edhe mendoja dhe thoja: po të mos e shoh Shqipërinë, do vdes syhapur…Sepse atdheu është nëna jonë, është mëmëdheu, e nëna, mëma, mund të jetë edhe e çalë, fjala vjen, e verbër, e shëmtuar, po mëma gjithmonë mbetet mëma” (KUR ISHA 18 VJEÇ). “Kaluan vite dhe unë gjithmonë e mbajta të fshehur në zemër, në gjak, në shpirtin tim, ëndrrën e madhe që ta shihja atdheun tim”.

Për bashkëkohanikët e tij, bashkudhëtarët dhe bashkëmendimtarët

Sa herë që do të flasim për mallin e tij të kujtimeve të së kaluarës, e sa herë që njëlloj do të kujtojmë ata që lanë gjurmë në rrugën e madhe të dijes e të cultures sonë kombëtare, ne do të ecim po atyre gjurmëve dhe gjithmonë do të kujtojmë respektin me të cilin Ramiz Kelmendi shprehej për ta, si gjithmonë – gjithë pietet e mirënjohje:

“Esad Mekuli, me namin që gëzonte si baba i letrave shqipe në Kosovë”; “më të shumtën e herës duke pirë kafe e duke u kënaqur me njeriun që ma zbukuronte ditën me humorin e tij të këndshëm, me kritikun tonë Hasan Mekulin”; “Haki Hoxhën, gazetarin më të parë këtu ndër ne, që e shihja si të shenjtë dhe e adhuroja sepse kishte studiuar në Itali, unë e pata mësues. Model që e lakmoja. Shkollë që do të më bënte gazetar”; “Kisha drejtor njeriun që e adhuroja dhe e kam pasur model, njeri të urtë e të dashur gjithë jetën: Beqir Kastratin”. “Edhe profesori im i shqipes Kolë Marubi”; “Edhe pesë shokët e mi të shkollës (Engjëll Berisha, piktori ynë i famshëm, Skënder Rizaj, doktori i historisë, Shevqet Kelmendi, shkrimtar, Kamber Pajaziti dhe Osman Basha)”; “më të “rryerin” dhe më “profesionalistin” – Masar Murtezain; “Përshëndes me ngrohtësi e mall, kam kënaqësi të posaçme ushqyer miradije, tek takohem ndonjëherë me mësuesit e mi të gazetarisë, tashmë të pensionuar: me Hakiun, me Mustafën (Shala), me Sedatin…”; “Baca Haki”; për atë përkujdesjen dhe dashurinë atërore që s’e kurseu, pa teprim ditë e natë”, mirënjohja dhe respekti për Vehap Shitën “mësues timin në gazetari” e “mikun e jetës e të punës”; “Vëllaçkon” (Ali Hadrin).”…

Sa herë që do të flasim për njërin prej personazheve më të dashura për të – Ahmet Koshutanin (siç e quante vetë: “sugarin tim”), ne gjtihmonë do të kujtojmë fjalët e Ramiz Kelmendit:

“Isha i lodhur shpirtërisht, i dërrmuar, i sfilitur…Fillova të jetoj jashtë kohës, i mbyllur në vetvete, dyfish i mbyllur…Ç’përfytyrime të trishtuara!…Vëreja vetëm fytyra të vrenjtura, mbase edhe imja ishte e tillë, shikime të ndrojtura, biseda të thata, shkarazi, përshëndetje të përdhunshme dhe buzëqeshje të rreme…Luaja teatro me jetën, me kohën…Frymëzimet e mia për të shkruar vargje shteruan përdhunisht”.

Sa herë që do të flasim për personalitetin e tij, ne gjithmonë do të kujtojmë se rruga nëpër të cilën ka ecur Ramiz Kelmendi, ka qenë një rrugë gjithë sfida e vështirësi të mëdha:

“Banoja dhe ushqehesha në një familje kelmendase në fshatin e afërt Kosuriq. Më kujtohet që gjatë gjithë vitit shkollor kemi ngrënë një bukë të paimagjinueshme: shtresa e parë me miell, krejt tepsia me hithra, dhe maja prapë një shtresë e hollë me miell. Shkurt: një lloj urie dhe trajtimi gati shtazarak…Filluan burgosjet, – rrahjet, masakrat më mizore me trupin në ujë deri në fyt, gjithë ditën, varjet me këmbë përpjetë…serbët, madje edhe vetë udbashët, filluan t’u shesin – deri edhe me lira të kuqe, me shitje lope a pasurie – pushkët shqiptarëve. Flitej se një psuhkë a një revole është shitur me nga disa herë”.

Shkrimtari dhe fjala

Sa herë që do të flasim për misionin fisnik të fjalës, ne do të kujtojmë porositë e tij fisnike se: “Më shumë vret fjala se thika”, duke na përkujtuar se: “Më vrau fjala e rëndë, këndoi një poet i talentuar dhe, pa vonuar bëri vetëvrasje. Fjala e rëndë, jo rrallë, është më e fortë se pushka…Fjala letrare mund të çmohet vetëm po të jetë e fisnikëruar me ndjenja dhe e privuar nga gënjeshtrat e servilizmi i politikës së ditës, të mos themi të çastit”.

Sa herë që do të shkojmë tek Ringsi (aty ku u takuam më së pari), apo sa herë që do të drekojmë tek Pishat (aty ku nuk na la të paguanim kurrë), gjithmonë do të kujtojmë atë mallin e tij të madh, Malli i stampës, siç e citonte aq përmallshëm Ernest Koliqin, tek priste të shfletonte gazetat e ditës:

“Gjithë ç’shkrova për mbi një gjysëm shekulli, në gazetari, në publicistikë e madje edhe në letërsi, pikërisht këtë synim pata: të njoh veten. Të njoh: Shqiptarin. Të njoh popullin tim.

Shqipëria, si vendi më i bukur në botë

Ramiz Kelmendi është intelektuali i cili e ka sfiduar realitetin e kohës së tij në emër të një realiteti të ri: “ngritja në qiell një tjetër Shqipëri – Shqipërinë siç e kisha ëndërruar dhe siç dëshiroja të ishte”.

Është pikërisht një dashuri e tillë e cila e ka shtyrë që: “Dhe unë, ‘për inat të hasmit’, ua përshkruaja Shqipërinë si vendin më të bukur në botë, i tëri i shtruar me lule e me trëndafila”, duke shtuar:

“E kush, pos tradhtarëve, mund të mos e dojë dhe të heqë dorë nga Atdheu?!”

Për visaret kombëtare dhe librin shqip

Ramiz Kelmendi ka dashur që duke nderuar me respektin më të thellë, por edhe me kulturën e veçantë dhe me dhuntinë e rrallë, të përjetësonte visaret dhe thesaret mendore e shpirtërore të kombit tonë madje në atë mënyrë sa edhe i ka pagëzuar fëmijët e tij, duke e përjetësuar kujtimin dhe nderimin e njërit prej poetëve më të mirë të letrave shqipe, por edhe duke e përjetësuar kujtimin dhe nderimin e njërit prej krijuesve më të shquar arbëresh të kohës së tij, më konkretisht duke shprehur dashurinë e veçantë për njërën prej kryeveprave të Josip Relës, dhe njëkohësisht njërën prej kryeveprave të dramaturgjisë shqiptare, pra duke pagëzuar me radhë fëmijët e tij: Migjen, Visar dhe Nita.

Ramiz Kelmendi gjithashtu ka dashur që libri shqip të qarkullonte sa më shumë, pa gardh e pa ndonjë kufi artificial, që të qarkullonte e që akoma të qarkulloj, kudo ku ka shqiptarë dhe kudo ku janë arbëreshët. Ka dashur që kultura shqiptare të fliste mes veti, të shkëmbehej andej e këtej kufirit. Ka dashur që shqiptarët ta duanë njëri-tjetrin: njëqind për qind!

Në krye të Teatrit të Kosovës

Ramiz Kelmendin e ka ndjekur tërë jetën e tij pamja e pushkatimit makabër të Sali Ukellës, një levend malesh e një legjendë e qëndresës epike kundër dhunuesve të trojeve tona stërgjyshore. Sali Ukella, me pamjen sa prej kreshniku, po aq edhe prej martiri, kushtimisht sikur ka thirrur: Ramiz, mos më harro!

Për aq vite sa ka qenë në krye të Teatrit të Kosovës, Ramiz Kelmendit i është plotësuar dëshira që Kosova të mos kishte më kurrë teatër ku do të luheshin lojërat makabre të krimeve më të shëmtuara – me Sali Ukellën si viktimë, por të kishte një teatër ku do të shkëlqente dramaturgjia shqiptare, të kiste pra një teatër përmes të cilit do të lartësohej e bukura dhe e madhërishmja, nëpërmjet të cilit do të fisnikërohej shpirti njerëzor, ndonëse historia na u përsërit prapë për të satën herë. Sidoqoftë, shkëlqimi i Teatrit të asaj kohe, në vete kishte shkëlqimin e fytyrës prej martiri të Sali Ukellës, ndërsa Teatri i Kosovës nënm udhëheqjen e Ramiz Kelmendit, në reportoarin e tij kishte në ballë dramat shqipe, dhe pastaj ato botërore.

Dashuria për Pejën, Ulqinin, Gjakovën, Shkodrën, Tetovën

Bleta shkon pas erës së luleve e shkrimtari shkon pas fjalëve, sepse fjala është ajo që i mbanë në flatrat e saj, gëzimet dhe pikëllimet e jetës njerëzore.

Edhe për shkrimtarin Ramiz Kelmendi kujtimet janë hijet që zbresin e që nëpërmjet fjalëve hidhen në letër “rrëmbyer nga tonet që depërtojnë shpirtin”, siç do të shprehej Ernest Koliqi.

Peja e fëmijërisë së tij ka lënë gjurmë të pashlyeshme në mendjen krijuese të Ramiz Kelmendit: “si shpjegohet kthimi kaq i vonë kah vendlindja, kah fëmijëria…Sa tregimi, sa romani, sa drama me një të vetmen temë: Peja. Më afër: pejani. (Po pejanja? Pse jo edhe pejanja? Kush druan të shkruan për pejanen?)”.

Ramiz Kelmendi tërë jetën e tij ka pasur, siç thoshte vetë, një debolesë për Ulqinin, Ulqinin e Cafo Beg Ulqinit – si një klithje për hartën e coptuar, dhe për Ulqinaken – si një zemër-klithje për dashurinë e paharruar: “E shikoni ç’debolesë kam për Ulqinin?”

Ramiz Kelmendi e ka dashur gjithashtu Gjakovën, Malësia e së cilës gjatë historisë u bë çerdhe e atdhetarëve shqiptarë, e ku Haxhi Zeka e mësoi artin luftarak që prej moshës trembëdhjetë vjeçare. Gjakova është ajo e cila Ramiz Kelmendit ia fali fatin e vet: për të krijuar familjen e tij dhe për të pagëzuar fëmijët e vet nën simbolikën e tre emrave (Migjen, Visar, Nita), me të cilët donte të ngriste një institucion të ri e në vete, si vazhdimësi e kulturës shqiptare.

Ramiz Kelmendi ka pasur një dashuri dhe adhurim të veçantë edhe për Shkodrën, e bekuara e Zotit dhe dashnorja e shekujve – siç e quante Migjeni, e për të cilën Knjaz Nikolla i Malit të Zi, duke iu përgjigjur të birit Danillo në pyetjen se përse nuk po e merrnin Shkodrën meqë u kishte ardhur zogu n’dorë, u kishte thënë malazezëve: “Po ta marrim Shkodrën, pas dhjetë vitesh do të na marri Shkodra ne dhe nuk do të ketë më Mal të Zi. Shkodra është gropë e madhe e të gllabëron!”

Ramiz Kelmendi e ka dashur njëlloj edhe Tetovën, për të cilën eruditi i kombit Mithat Frashëri-alias Lumo Skëndo, e parandjente se pas Prishtinës, do të jetë vendi ku përfundimisht do të zgjidhet nyja e çështjes shqiptare:

“Do të vijë koha që politikat ndërkombëtare do ta verifikojnë dhe do ta ndreqin veten në Kosovë. Qendër e tyre do të jetë Prishtina, fjalën e fundit do ta thotë Tetova”.

VI

KUR TAKOHET SHKRIMTARI ME STUDIUESIN E VET

Jo vetëm “kur takohet prozatori me heroin e vet”, por edhe kur takohet me studiuesin e tij, sërish lind pyetja:

“Dhe çke që kërkon të më hysh në shpirt, të më bredhërisësh nëpër mend, të më çapitësh nëpër copëza jete?”

Përgjigja është e qartë. Është e vështirë t’i shpëtosh një fakti të pamohueshëm: Jo vetëm me moshën e tij, jo vetëm me peshën e viteve mbi supe, Ramiz Kelmendi të kujton kolosët e letërsisë.

Ai të kujton titajtë e saj djalosharë, të cilët u dashuruan në universin e artit letrar dhe më nuk e lëshuan kurrë penën nga dora, edhe pse në moshë të thellë.

Bukuritë e mahnitshme të Rugovës sikur shpalosin kujtime kohësh. E lahutarët të cilët mbanin lahutat në dorë edhe nga 30-të vjet rresht, shpalosnin nga to kronikat e kohës gjithë vija dhe vrragë.

Ndërkaq, Ramiz Kelmendi, me veskun e veprës së tij letrare e artistike, me fjalën gjithë rreshk bukurie, të kujton vigajtë e veprave letrare, kolosët e letërsisë, të cilët ua falën krye-veprave të tyre edhe nga 30-të vjet (si Firdusi e Fishta) e edhe nga 60-të vjet (si Zeusi i Vajmarit, Gëte).

Ramiz Kelmendi ka besuar në misionin e fjalës dhe e ka gdhendur fjalën shqipe me një dashuri dhe me një përkushtim proverbial. Një shqipe të pastërt si hoji i mjaltit, siç do të shprehej Mitrush Kuteli për Faik Konicën.

Fjala e gatuar me dritë perëndie, siç do të shkruante Nasho Jorgaqi për Lasgushin, Lasgushin i cili besonte thellë se: “Pa fjalë bota do të ishte memece. Fjala është çudia më e madhe e botës, mban gjithë ç’mendon e ç’ndjen njeriu.”

Për Ramiz Kelmendin, fjala ishte fryma e fundit!

“Ramiz Kelmendi e ka dëshmuar se sa e hirshme është gjuha shqipe. Sa e hyjnueshme.” Kështu do të shkruante njëri nga adhuruesit e shumtë të veprës së tij – Salih Kabashi, në shkrimin Me të shtunat e Ramiz Kelmendit.

Fjala letrare çmohet vetëm po të jetë e fisnikëruar me ndjenja. Prandaj për Ramiz Kelmendin çka nuk është letërsi, sikur e ka mërzitur. Çka nuk është e bukur apo edhe çka nuk është e madhërishme. Në konceptin e tij për jetën ai ka shprehur botëkuptimin e tij të qartë e që shënon një filozofi të thellë jetësore: Çka nuk dhemb nuk është jetë!

Koncepte këto të frymëzuara edhe nga bashkëmendimtai dhe bashkudhëtari i tij, njëri nga Katër Martirët Shkodranë, Kolë Parubi: “Jeta është përsëritje e vdekjes: Në ardhmëri unë kërkoj hakun tim. Zogu i arbërit cicëron shqip. Duhet të nxjerrim prej gjakut gjuhën e fjetur të nënës. Të flasim shqip.”

Në të vërtetë, kishte kohë që Ramiz Kelmendi ishte vënë në kërkim të së bukurës dhe të së madhërishmes: “Emra të bukur kanë vetëm vajzat e bukura.”

Dhe më shumë se kaq. Duke shkruar për Pashko Vasën, do të theksonte: “Ja që jeta, sidoqoftë, ndjek rrjedhën e vet. Në zemrën e pikëlluar dhe të nxirë të Pashko Vasës, si e dërguar prej hyjnish, vjen e hyn një tjetër qenie: vajza e quajtur Berta Lerish.”

Po Ramiz! Si e dërguar prej hyjnish!…

Ramiz Kelmendi është intelektuali i cili është quajtur me të drejtë gazetari emblemë i Kosovës, ikona e gazetarisë kosovare, doajeni i saj, figurë emblematike, figurë pikante e figurë markante e letrave shqipe, dhe i cili futej me aq pasion dhe me aq kulturë në thellësitë e shekujve letrarë, por edhe vihej në kërkim të gurrave të frymëzimit.

Letrat dhe arti i bukur e magjik i të shkruarit, për të janë kroje galdimi. Ato kanë një vesk të veçantë e gjithë rreshk bukurie: “Letrat janë një burim mrekullie. Ja që gudulisin jo pak kërshërinë tonë.”

***

Ramiz, prirem të them se nuk besoj në rastësi! Prirem të them kështu se as dashuria që kishe për “Rilindjen”, as puna që bëre aty me dekada, as shkrimet që thure, as fjalët që latove, as mendimet që shpalose, e as dashuria që ke për Ripërtëritjen, nuk mund të jenë kurrë rastësi.

Ramiz, më duket sikur po e dëgjoj atë zemër-klithjen tënde sikurse të Ernest Koliqi: Më ka lënë malli i stampës! S’e besoj dot! S’e besoj dot sepse koha kërkon gjurmët e penës sate. Koha kërkon kronikat e nënvizuara nga leximi me lapsin tënd të kuq. Kërkon kronikat e shpalosura në ballin e saj. Kërkon dhe i gjenë në thellësinë e shekujve letrarë. Dhe tek më pyet për të satën herë: “Ç’ke që më kërshërosesh kështu?”, është koha ajo që i gjenë dhe i lexon përgjigjet në mbretërinë e lashtë të shkrimit.

Vallë, a ishte rastësi kur Zef Serembe i shkruante mësuesit të tij të madh, Jeronim de Radës: Shpresa ma praron rrugën e djersës…

Kur i shkruante Dora D’Istrias: Ky popull trim do të tregohet i denjë për vetveten.

Po takimi me mësuesin e madh, Esad Mekulin? Rastësi ishte. Po ato perla e ato fjalë gjithë mall që thure, ato fjalë miradije, vallë, edhe ato ishin rastësi: Ramiz?

Po kur thirre se: Gjithë sa jemi dhe kudo që jemi. Duhet t’i blatohemi me mish e me shpirt kombit.

Po për gjuhën, kur the se gjuha e dhunuar krijon përbindësha. Kur citove Humboltin: Gjuha është atdheu i njeriut. Kur the se gjuha është atdheu vetë. Po kur citove Mitrushin tek çmonte gjuhën e Faikut: Një shqipe të pastërt si hoji i mjaltit.

Edhe kur nënvizove mendimin tjetër tepër të lartësuar: “Konica e quante gjuhën shqipe si lule e bekuar, që e ujiti djersa e Frangut Bardhë, pastaj Veqilharxhi, Kristoforidhi, Naimi e sa e sa të tjerë.” Deri tek Ramizi.

Po kujtimet me arvanitasit: “M’u ul në prehër çupulina me emrin aq të bukur “Elefteri”, të parën fjalë që e mësova nga Ksenofoni arvanit. Çupulina quhej Liri.”

Mbase do thuash prapë: Çfarë borxhi kam?!

E unë përpiqem të përgjigjem asaj pyetjes sate, jo (vetëm) në roman por në atë ligjërimin si hoje mjalte: Hajde që të patën borxh shkrimtarët shqiptarë: Fran Anton Santori, Sterjo Spasse, Jakov Xoxa a Ismail Kadare, Shtjefën Gjeçovi e të tjerë, po çfarë borxhi të pati ai bardi anglez, Ramiz?

Ja që i paskësh pasur borxh Nolit në Amerikë, dhe Noli e bëri Shekspirin të fliste shqip. Po ç’borxh të pati Shekspiri, kur e bëre të fliste prapë shqip në gjithë ato vepra të kompletit të tij në 10-të vëllime, të mbledhura aq bukur e me aq shije, si nuse mendimesh, siç u tha librave Saadiu, porti I madh I lashtësisë së Persisë.

Do më thuash se edhe kjo ishte një rastësi?!

Po kur the për firmën famëmadhe të Lumo Skëndos. “Alias: Mithat Frashëri: Për ta kthyer Kosovën në Votër…Emri shumë i shtrenjtë i kombit shqiptar Lumë Skëndo, alias Mithat Frashëri i Madh.”

Po kur nënvizove me lapsin tënd të kuq se ç’paskësh thënë Migjeni për Shkodrën: “Sa dëshira të flakta ushqej për këtë qytet! Dëshirat e mia janë shumë shumë më të sinqerta e më të mëdhaja se dashuria që pat Perëndia kur krijoi botën.”

Po Ramiz. Edhe për Pejën, kaq shumë dashuri ke. Edhe për Rugovën. Sa Migjeni për Shkodrën-dashnoren e shekujve. Sa dashuria që pat Perëndia kur krijoi botën. Edhe për Ulqininin, edhe për Gjakovën, për Tetovën gjithsesi.

Edhe sa Da Rada për Makin e tij. De Rada në penën tënde ramiziane: “Malli i De Radës për ta parë atdheun e vet, nuk iu shua kurrë. Ky është një mall i përjetësisë.”

Njëlloj edhe me mallin që ke për të ligjëruar përpara studentëve të gazetarisë. Një mall i përjetësisë, Ramiz!

Njëlloj edhe me atë dashurinë tënde të madhe: “Letrat janë burim mrekullie. Ja që gudulisin jo pak kërshërinë tonë.”

E pena jote e ndritur gudulisi gushën e tyre: letërsinë me gjithë ato hire:

“Pastaj të dy tretën në shtrojë bari kundërmues dhe tretën në gjire të thella të mushtit të gjakut.

Nata sapo kishte nisur të shtrojë një tis të hollë mbi Haxhajt…

Zot, kam kaq vjet që më mungon një Nonda Bulka kosovar!

Deri ku shtrihet Atdheu ynë? Deri ku arrin kënga e djepit shqip? Apo deri ku arrin vajtimi shqip?”