Letërsia Bejtexhiane

rmirditaNga Reis Mirdita

Duke filluar nga mezi i gjysmës së dytë të qindvjeçarit të XV, feja islame filloi të përhapet në Ballkan, e sidomos tek shqiptarët, me një hap të shpejtuar që përbënte në vetvete një nyje të natyrës mjaftë të llojllojshme të elementit sociokulturor, politik, filozofik dhe fetar. Shqiptarët e pranuan islamizmin si fe përparimtare dhe që nuk shkilte traditat themelore të popujve. Ajo njëherit ishte edhe mbrojtja më solide nga fqinjët me aspirata të vjetra për mposhtjen e shqiptarëve me shfarosje apo shkrirje të dhunshme.

Kjo letërsi, ruajti vlerat e veta të vargut si që ruajti vet shqiptari format dhe tradinën shekullore të dokeve dhe ligjeve të veta në çështjet e marrëdhënieve familjare dhe shoqërore si që janë martesa, shkurorëzimi, pronësia, ngatërresat dhe gjakmarja.

Në këto kushte, fillon influenca  e elementit islam tyrk, pers dhe arab në letërsinë gojore në fillim, për të cilën na nuk kemi shkrime të kohës por sot gjejmë akoma në popull tregime e këngë me motive të shekujve që njihen si periudhë e përhapjes së fesë islame. Në kohën e depërtimit tyrk dhe fesë islame, ndikimi i kësajë letërsie qe i pashmangshëm dhe, kur flasim për letërsi, ishte pozitiv nga vet fakti i gjërë se ajo atëherë kishte kapluar nën ndikim pjesën më të madhe të Evropës, Azisë dhe Afrikës që do të thot se luante një rol të madh në lëminë e kulturës në botë. Në letërsinë gjermane, poeti dhe shkrimtari i famshëm Goethe, gjeti inspirim tek klasikët otomanë kur shkroi përmbledhjen e vjershave « Divani perëndimor-lindor ». Ndikim të madh në qarqet letrare pat sidomos autori shum i famshëm turk i shekullit të XVI, Mehmet Süleymanoglu Fuzuli (1483(?)-1556) me Divanet e shkruara në tri gjuhë. « Leyla ile mexhnun », është akoma edhe sot një inspirim i fortë sidomos mbi poetët tyrkofonë). Në vijim, ja një shembull i shkurtër i një strofe të mrekullueshme nga vjersha « Oj selvi »:

Oj selvi valëzuese, për ty  psherëtimat e mia,
Oj  gonxhe e ndritur, për ty  ngashërimet e mia.
Oj balluke e parfumosur, burim i dashurisë sime,
Flokushëzë e përzier, burim i vuajtjes sime.

 Letërsia bejtexhiane-teqja

Në shqip, kjo letërsi  dhe ajo që pasoi e njohur si « e bejtexhinjve » ruajti për mrekulli zotërit, dreqërit si dhe fytyrat mitologjike të kohës paraislamike sikur zanat, shtojzavallet, drangojtë, kulçedrat, lugjerët, shtrigat…, të cilët i përdori më së shumti për të përshkruar një bukuri, trimëri, zemërgjërësi por edhe veti negative si tradhtinë, shkeljen e besës… Me këtë rast, pa u zhytur në detaje të gjata, them se termi bejtexhij, nuk është adekuat as në kuptimin e përcaktimit të atyre që shkruajtën e as gjininë e letërsisë në fjalë se bejtet janë krejtë diçka tjetër nga divani, gazela… Ky term hyri në « fuqi » më tepër për të denigruar një kulturë tonën, kulturë që pat nisur nga një influencë orientale. Them tonën se ajo fliste për na, për hallet dhe haretë tona… Divanet e shkruajtura në shumë gjuhë tjera janë krenari për popujt në fjalë. Kjo lloj poezie është e jona edhe për nga stili pasi që ruajti thelbin shqiptar duke mbajtur për bazë tetërrokëshin, që është cilësi e përgjithshme e këngës shqiptare para dhe pas kohës islame. (Do të vazhdoj ta quaj letërsi bejtexhiane se sot më, tendencat pozitive mbi këta autorë dhe mbi këtë poezi kanë mbisunduar teoritë negacioniste e qëllimkëqia dhe termi gradualisht ka mar domethënie tjetër edhe pse personalisht shpresoj të gjindet një fjalë më e bukur për këta poetë dhe këtë poezi tejet të tërheqëse shqipe.)

Burimet e para të shkruara të letërsisë së bejtexhinjve datojnë nga gjysma e dytë e qindvjeçarit të XVII dhe janë dorëshkrime me alfabet arab. Zhvillimi i saj në periudhën e mëvonshme ishte i hovshëm dhe frytëdhënës në aspektin shpirtëror dhe moral. Arabizmat, persizmat dhe tyrqizmat e tepruara e vështirsonin  kuptueshmërinë, sidomos  kur përdoreshin kuptime fetare, juridike e filozofike. Megjithate, kjo nuk e pengoi aspak përparimin dhe përhapjen e kësajë letërsie pasiqë, në kohën kur ndëgjohej dhe lexohej, luajti rol arsimues dhe liridashës duke krijuar kështu, rrugë të shëndosha për një letërsi syblime të Rilindjes Kombëtare.

Bejtexhianët në krijimet e tyre poetike mbajtën gjithëmonë frymë pozitive të jetës, duke kënduar për dashurinë, për virtytin e lartë, diturinë dhe për probleme shoqërore të kohës. Shqelmuan dhe përbuzën çdo veti negative dhe jonjerëzore… Frakulla, Naibi, Çami e më vonë Zuko Kamberi, Bastari, Salih Pata e Mulla Hysen Dobraci, krijuan poezi ku  përshkruhej realiteti jetësor i popullit të varfër dhe pjesës feudale që jetonte në begati materiale.

Bejtexhinjt nxënë vend të rëndësishëm në letërsinë shqipe edhe për faktin se i gjejmë në të gjitha anët e trojeve etnike, sidomos nëpër qytete  por edhe nëpër vendbanime më të vogla si psh. në Frashër, etj.

Në rradhët e bejtexhinjve të njohur i përmendim edhe Dalip e Shahin Frashërin e nga kohërat më të vonshme, Maliq Rahovecin, Rexhep Vokën dhe Tahir Efendi Llukën.

Kryevepra e Letërsisë së Bejtexhinjve, pa mëdyshje është poema « Erveheja » e Muhamet Çamit …