E pamja si traditë e lashtë dhe bartja e saj në mergatë

Qëllimi i këtij shkrimi nuk është një studim etnologjik, si që edhe do të shihet më poshtë por, vetëm një pasqyrim e fenomenit tejet të pasur kombëtar dhe ndryshimeve që pësoi këtyre njëzet viteve të fundit. Kam parasyshë këtu, ndryshimet, të them në kuptimin e ecurisë, tematikës dhe kohëzgjatjes së pamjes, enkas në mërgatë.

E pamja (kryeshnosha, ngushllimi) ka rrënjë tejet të lashta në botë dhe prandaj ajo është e pasur me tradita të veçanta në mes popujve e besimeve por edhe regjioneve brenda një kombi a feje. Epiqendra e ndryshimeve politike dhe aktiviteti luftarak për çlirim nga sundimi sllav ishte në Kosovë e kjo duke filluar më me intenzitet nga fillet e viteve tetëdheta, rriti numrin e konflikteve me pushtetmbajtësit e kohës dhe kështu shpeshtoi edhe vrasjet në rradhët shqiptare e sidomos në rradhët e më të ekspozuarëve  duke përfshi këtu të gjitha qarqet dhe poret shoqërore, në rradhët e vet ushtrisë e policisë e gjer në mesin e popullatës më të larguar nga aktiviteti politik. Këto janë kohërat kur e pamja, që rrenjët në mërgatën shqiptare i kishte aty nga fillimi i viteve 60, erdhi e u masivizua dhe të them morri forma të caktuara të një tradite të re të padefinuar në letër por të rrënjosur qartë në shpirtin shqiptar me karakteristika burimore nga vendlindja. U ruajtën dhe ruhen « formulat » gjatë prezentimit e pranimit të ngushëllimeve dhe « rënditjes » në vendet më të para nga të gjithë personët që gjindet në atë çast aty. Pra të gjithë ju bëjnë nderë të ardhurve të largët, të udhëheqësve të grupeve a fiseve si dhe personaliteteve të shquara kombëtare. Respekt të veçantë të pranishmit i kushtojnë dashamirëve të ardhur për ngushllime e që i takojnë kombeve apo feve të ndryshme nga mbajtësit e të pames.

Tentativat e ndërprerjes

Viteve 1994, 95, 96 dhe 97, u bë një « tentativë » e ndërprerjes së të pameve të përcaktuara me datë dhe në kohëzgjatje (zakonisht ditëve të diela nga ora 8:00 gjer n’ora 16:00). Gabim i rëndë dhe shkatërrim i një tradite mijëra vjeçare e sidomos ndërprerje e kontakteve dhe shterje e një burimi human kombëtar. Unë kam diskutuar disa herë këtë çështje dhe kam këmbëngulur nëpër takime të ndryshme e sidomos në disa të pame që kjo të vazhdoj. Të vazhdoj aq kohë sa të jetoj kombi ynë, pra të vazhdoj deri në ditën e shkatërrimit të botës. Pse? Nga shkaku se ngushllimet e këtilla janë një kontakt real në mes të njerëzve dhe ka meritat e veta në ruajtjen e vlerave etike dhe morale të kombit në pakufi. Ngushllimet në mërgatë me anë të letrës janë gjithashtu ruajtje e kontaktit por më, virtual. Dhe vallë kush të don të ekonomizoj kohë dhe para, mos të dërgoj as letër ngushllimi, ka sot mjete më të lira dhe më të shpejta. Nuk ka nevojë të shkohet gjer në postë. Ri ulur në salon dhe shkruaj një letër elektrinike (e-mail) nga komjuteri i dorës (ose i byrosë) apo akoma edhe më shkurt, shkruaj një « SMS » me telefon dore… Në një rast një përmbajtës i mendimit që të pamet të vazhdojnë tha : « Unë për vehte ju lë amanet mos të harxhoni as kohën tuaj të shtrejtë, as komjuterin e as celularin. Poqese doni dhe mendoni se familjarët e mi meritojnë ngushllimet e juaja, e besa edhe ata nëse mendojnë se un meritoj të hapet e pame, ju shqiptarë të të gjitha besimeve, ju dashamirë të njerëzimit, fitoni pak sevap dhe bartuni në këmbë, me biçikleta, me vetura … dhe ndani dhimbjen me ata që e ndjejnë largimin tim nga kjo botë. Janë këto fjalë mllefi që u tubuan në mua viteve të përmendura dhe kundër atyre që donin e duen të përfundojnë me të pamet e këtij « formati ». Fatmirsisht, të pamet vazhdojnë tani pa kundërshtime. Duket se ngrohtësia e ngushllimeve fitoi simpatinë e të gjithëve dhe tani tendencat e vizitave janë në rritje të dukshme.

Përveç dobive të pakundërshtueshme shpirtërore, duhet cekur se pamjet njëditore, me shpallje të publikuara sjellin edhe lehtësime për të gjitha palët e sidomos për familjarët e të ndjerit sepse ju eviton harxhimet kohore në pritje dhe përcjellje që zgjat me muaj e me këtë mbron nga lodhja  fizike edhe ashtu e ngarkuar nga angazhimet profesionale e më në fund, eviton rëndimin ekonomik që shpesh edhe mund të jetë i ndërlikuar, sidomos në situatën tonë kombëtare (ndryshimet politike dhe luftërat e viteve të kaluara) e kësaj i shtohet këto vitet e fundit edhe degradimi financiar në mbarë globin. Kemi prirje të themi se këto në kësi raste janë probleme të dorës së dytë që është pak sa gabim pasiqë largohemi nga realiteti egzistencial dhe anashkalojmë vlerat e jetës vetanake dhe familjare që çon në ndërlikime të tjera dhe andaj, një barazpeshë dhe një arsye më tepër që të vazhdohet me të pamet ti quaj « TË HAPURA», se si që përmenda më lartë, ata sjellin begati për të gjitha palët e sidomos ngrejnë lartë në kujtesat tona, respektin dhe vlerat e personit të kaluar në amshim.

Dhënia e fjalës ose dëshira për të dëgjuar një person

Karakteristikë tjetër shum e qëlluar është « dhënia » e fjalës personëve që udhëheqin një grup po edhe të gjithë atyre që kanë një porosi e një ngushëllim apo një kujtim nga përjetimet e tyre me të ndjerin. Roli, ta quaj i ndarësit apo kërkuesit që një person të marr fjalën është shum i rëndësishëm dhe paraqet art në vetvete andaj edhe nëpër të pame, pa asnjë përjashtim, këta personë udhëqin me një talent të rrallë këtë takim të madhnueshëm që shëron dhimbjet e familjarëve dhe dashamirëve të atij që kaloi në jetën e përhershme. E gjej të rendësishëm faktin se në të pame, bëhet fjalë për tema të ndryshme shoqërore, të cilat nganjëherë nuk prekin dejtpërdrejt vdekjen por mesazhet e kaluara janë në pjesën dërmuese të qëlluara dhe kështu, thithin kulminin e dhimbjes që përjeton familja dhe e shpërndajnë në disa pore tjera të jetës. Shpesh përmenden idealet më cilësore të kombit, aktualja e kohës, çështje dhe vlera fetare. Burrat që marrin fjalë, janë tejet të matur në atë që thonë dhe asnjëherë nuk harrohen në kohëzgjatje të tepruara gjatë fjalës së tyre, gjë që e mban gjallërinë dhe zbut dhimbjen.

Them me plotkuptimin e fjalës se të pamet janë të vizituara nga ngushlluesë të gjitha trojeve kombtare dhe për mua këto njerëz, qofshin në lidhje gjaku, miqësije apo aspekte të gjera humane, janë elita  e ynë kombëtare të rrafshit human se dijnë të respektojnë të vdekurit dhe familjet e tyre ; dijnë të respektojnë kombin e njerëzimin, dijnë të ndajnë dhimbjet dhe lënë anash çdo egoizëm e hidhërim  të përjetuar. Nga kjo elitë, u krijua dhe vazdhimisht krijohet dhe dallohet një numër njerëzish me vullnet të pashoq që kalojnë qindra kilometra ditëve të pames për të marr pak nga dhimbja e tjetrit. Kam dëshirë dhe shpresoj në një të ardhme të shkurtër të flas për disa fytyra me të vërtetë humane, që ndajnë kohën e tyre për të marr pjesë dhe shprehur ngushllimet e veta atyre që kanë përcjellur anëtarin e familjes në jetën e ahiretit.

Heshtja një minutë, injorimi i lutjes së përbashkët dhe reintegrimi i saj

Sindromi « me një minutë heshtje » gjeti përdorim  masiv pesë vitet e fundit para luftës në Kosovë. Para se të kaloj në shtjellimin e mëtutjeshëm të këtij « riti » do të ndalem të sqaroj prejardhjen e saj. Heshtja njëminutëshe është soditje nderimi ndaj viktimave të ndonjë katastrofe. Kohëzgjatja  prej një minute në të vërtetë është e ndryshme e pikërisht në vendet anglo-saksone ajo zgjat dy minuta. Burimi i kësaj dukurie është në Francë ku për herë të parë, u mbajtë  më 11 nëntor 1919 me rastin e përvjetorit njëvjeçar të armëpushimit të 1918-s. Pra kjo « formulë » e butë "lutjeje" u zgjodh për të qenë më e përputhshme me botëkutimet e ndryshme të njerëzve pikërisht me ateistët e agnostikët.

Nëpër të pamet tona shqiptare, kjo minutë apo këto minuta, nuk gjetën praktikim të gjatë se pas 4-5 vitesh u eliminuan krejtësisht duke i lëshuar vendin, për një kohë relativisht të shkurtër, një zbraztësije derisa nuk u paraqitën tendenca të përtrirjes së lutjes së përbashkët që bëhet zakonisht menjëherë pas kohës së drekës. (në të gjitha të pamet shtrohet drekë për njerëz të ardhur nga larg si dhe për familjarët që janë prezent gjatë tërë kohës që zgjat e pamja) me një kohëzgjatje prej tri gjer në pesë minuta. Kam bindjen se kjo lutje ia shton hijeshinë një tradite mijëravjeçare dhe është shprehje, respekt e mirënjohje ndaj personit që u largua për në jetën e amshueshme, për familjarët dhe për fenë në përgjithësi. Në të pamet e shqiptarëve të fesë muslimane, këto lutje bëhen në gjuhën shqipe të plotësuara me ajete të shkurta kuranore dhe në këtë mënyrë çvleftëson fobinë dhe verejtjet patetike të ca individëve me të thëna të pasakta se lutjet bëhekan në gjuhë të huaja etj. Së fundit lutjet e drejtuara Zotit nuk janë as politike e as kombëtare, ata janë personale dhe gjithënjerëzore, qoftë për të gjallë qoftë për të vdekur andaj në të pame nuk duhet të anashkalohen.

Dukuria e mbamendjes

Karakteristikë e mahnitshme e pamjes është mbajtja mend e saj dhe rrjedhës së plotë të ditës e diskutimeve. Aty ngelin në kujtesë fytyrat e ngushlluesve në totalitetin e tyre. Ç’është më mbresëse, njerëzit mbajnë mend tërë jetës fjalët e thëna në keto « takim » humane. Kjo pasuron dhe ritë vlerat etike e morale të çdokuj. Cytë në respekt ndaj njeriut si dhe nxit nxënien e diturive e sidomos kapjen e mirësjelljes në shoqëri. Kjo vlen në rradhë të parë për rininë tonë të shkëlqyer, që përveç diturive tjera, këtu pajiset me pasuri e veti nga tradita kombëtare dhe ai, siguron akoma më tepër mosshkrirjen e vet dhe të pasardhësve të tij e më gjërë.

Lindja e iniciativave të dobishme shoqërore

Janë të panumërta iniciativat që kanë lindur gjatë të pameve. Nuk do të ndalem këtu të flas për detale por do të përmend shembuj kur një orator foli se në fshat të tij ditëve të fundit ishte bërë inaugurimi i një objekti me dobi shoqërore. Dikush pas tij mori fjalën dhe mes tjerash kërkoi aty nga bashkëfshatarët e vet të nisin akcionin e ndërtimit të xhamisë së re pasiqë tash dy vjet kishin përfundur së ndërtuari një shkollë të bukur. Më parë fola për mbamendjen në të pame, tash po them se edhe fjala e thëne dhe e dhëne këtu, mbahet mend thellësisht… Xhamia u ndërtua për disa muaj. Raste të këtilla të lindjes së iniciativave shoqërore mund të ju numroj mjaftë, por jam i bindur se ju lexues, keni edhe ju në përvojën tuaj plot akcione të lindura në ndonjë të pame dhe të përfunduara me sukses. Gjatë kohës kur shkruaja këtë artikull, morra një telefonatë të rastit nga një shok i ngushtë  për bisedë tjetër dhe kur i thash se jam duke punuar një temë mbi pamjet, e para fjalë që dëgjova qe : « Mrekullushëm ! A din se në mes të gjitha begative që ka e pamja, sa e sa akcione të dobishme e të sukseshshme lindin gjatë tyre… » Më dha fletë kjo dhe menjëherë morra në telefon miq të tjerë për të kërkuar akoma shembuj të ngjajshëm. Me të vërtetë është ky një fenomen i jashtëzakonshëm. Si që përmenda më parë, shembujt në këtë kahje janë të panumërt…

rt