Analizë e shkurtër e disa poezive të Shefqet Dibranit, punëtor i palodhshëm i fjalës së shkruar dhe kultivues e mbrojtës i shqipes nga breshëri i huazimeve të marrëzishme. Shum vjersha të tij, prekin kulmin e lëtërsisë sonë të këtyre viteve të fundit.

Gjuha e veprës

Që në fillim do të ndalem enkas për të përmendur akoma një herë se këtyre viteve të pas rënies së sistemeve totalitare që përvlonin trojet shqiptare, u ngrit një lugat i kahershëm që anon prishjen në rrënjë të gjuhës sonë qindravjeçare. Kjo dukuri ngjalli poetët dhe intelektualët e vërtetë që me gjuhën e tyre të shkruar të gëdhendin vargje e shkrime në të folmen e nënave shqiptare, me fjalë që i dëgjuan e mësuan në djep duke dëgjuar ninullat e madhërishme që ju sjellnin gjum dhe rritje të hareshme. Poetët janë ata, që këtyre ditëve të « integrimeve » të shumta e në të shumtën bajate, u vënduan në rradhët  e para dhe mbrojnë me përkushtim këtë gjuhë, krua të pashtërshëm që na mbrojti nga integrim(cim)et e ofruara nga kahmos. Politikanë dhe gazetarë të pavlerë që kanë dëshirë të rriten si para pasqyrës së thyer duke përdorur fjalë që as vet nuk i kuptojnë (se i përdorin vend e pavend), të urdhërojnë e të gjërvallen vazhdimisht.

Nuk kam folur aspak rastësisht për gjuhën dhe përdhunimin (dikush do të thoshte më me ëndje : « abuzimin ») e saj në këtë recension sepse gjuha e poetit Dibrani është pjesë e veçantë dhe shembëlltyrë e pastërtisë për kah fjalori i përdorur. Vlera e tij rritet akoma më shum kur të kemi parasyshë se jeton dhe vepron në mërgim  pra nën ndikimin fonetik, sintaksor, shoqëror dhe ekonomik të gjuhëve të huaja. Bashkë me poetë të tjerë që veprojnë në Perendim si Arif Molliqi, Pal Sokoli e shum të tjerë, ai rrin besnik i shqipes, ai shkruan shqip. Është fakt se përdor fjalë të huazura por të cilat më, kanë hy në gjiun e gjuhës sonë dhe askush nuk tenton një pastrim të dhunshëm që gjithashtu do të këthehej në përdhunim të të folmes sonë. Në kët kaptinë, do të ndalem të ju pasqyroj disa shembuj të bukur të pastërtisë së gjuhës që përdor poeti Dibrani…

Në librin « ËNDËR E NJEJTË TOKË TJETËR » nga i cili kam nxjerrë shembujt më të shumtë për këtë analizë, që në fillim, në vjershën e parë me titull « Në një zyrë për integrim » (f.13, 14), ndërlidhen me mjeshtri filozofike integrimi i mërgimtarëve, që dijmë se është dukuri tejet e afërt me shkrirjen e besa në disa vende edhe qëllim kryesor politik e shoqëror dhe në krahun tjetër gjuha që përdor poeti për të trajtuar këtë ecuri të kohës sonë. Ngjyrosja e vargjeve me fjalë të ëmbla shqipe i kundërvihet shkrirjes dhe çpërfytyrimit të përgjithmonshëm. Që në rreshtat e parë (rr. 1-2)  poeti ngjallë kurreshtje kur thot: « Bashkisë » e jo Gemeinde ose Komunë (commune) :

« Mes gruas dhe dy fëmijëve
Ngjitem shkallët e Bashkisë… ;

dhe menjëherë në rreshtin vijues nuk thot më byro ose buro po thjeshtë, « dhoma » :

"Korridori në të majtë, pastaj dhoma 07"

Duke ruajtur një shqipe krejt larg integrimeve jo të ndërtuara në themele të shëndosha shoqërore, ai vazhdon me fuqi të jashtëzakonshme poetiko-filozofike të mbroj  një çështje të luhatur gjuhësore dhe me prirje çfarosëse shoqërore e intelektuale.. Ai përdorë fjalë të rëndomta që i dëgjojmë në qytet e fshat, nga njeriu i rëndomtë, nga njeriu pa njolla të sëmurjes së dukjes i madh. Dibrani nuk kundërshton kyçjen në jetën shoqërore dhe ligjore të vendit ; përkundrazi, ai është për integrim por nuk lejon shkrirjen e gjuhës apo më mirë të them, nuk lejon përdhunimin e saj. Ai nuk lejon shkrirjen e vetive shqiptare për një integrim të pakrye që çon në humnerë. Me fjalët « fshatarçe » : « të tan’ » dhe « pvet », lexuesin nga do që të jetë ai, e kthen diku në « Kosovë », në trojet tona shqiptare. Nga Kosova lexuesi vlonjat, korçar o tetovar, « flutoron drejtë vendlindjes së vet dhe përkujton fjalën pvet në vlonjatçe…, në tetovarçe... Në poezinë në fjalë, « tan’ » dhe « pvet » janë themel i paluhatshëm, gurë  trojesh të skalitur në shpirtin e vet poetit dhe nuk çon peshë se ata « Thanë : « … dëshmi e cekët për integrim ?! » (në të njejtin vend).

Poezia e mërgimit dhe sentencat

Kaptinë e veçantë në librin e parapërmendur janë vargjet-shprehje nga të cilat grafullon një varg përjetimesh dhe ndjenjash të rrënjosura vragë nga shpërnguljet në kohëzgjatje të ndryshme e në kohë të quajtura të qeta por që në brendi bartin motet e ndryshimeve të mëdha shoqërore kombëtare, dhe shpërnugljeve gjatë kohërave të luftës ku maqineria famëkeqe sllave deshi të shfarosë qenien shqiptare. Vet autori përjetoi shpërnglujen drejtë një Europe që kërkon « qethje » « allafranga » të lindorve të trazuar pa dëshirë nga vatrat e tyre mijëvjeçare. Këto përjetime që kaloi populli dhe vet autori, forcuan akoma më tepër flakën atdhetare dhe në këto rrethana, Dibrani krijoi vargun sentencë e ndër ta zgjodha atë që e konsideroj si më të bukurën e poezisë sonë që përfshin kohët më të reja e sidomos, poezisë që përfshin mergatën dhe temat rreth saj. Më poshtë po rradhis vjershën e tërë, me theks të veçante mbi dy rreshtat e fundit që janë kurorë e veprës poetike të vjershëtorit :

ME FYTYRË TË KËTHYER NGA AT-DHEU

Ngado shkoj e treti
mbaj fytyrën nga At-Dheu

Ati vëngër më vështroi
nga ngashërimi m’u duk
me gjakim profeti

Pastaj Dheu më tha : s’më kujtohet fytyra juaj
kur trup e ndjenja i ke në vend të huaj

            (f.19)

Poezia tjetër e lidhur me mërgimin e që mertion të veçohet e rradhitet në shkrimet me lirikë të mrekullueshme atdhetare është : « FJALË E THËNË PËR FUND ». Këtu poeti na lë një testament e njëherit një epitaf. Këtu edhe pse poeti ska shkruar, dëgjoj të thot : « O artist i dashur, gdhende këtë epitaf të bardh mbi gur të errët mermeri, të jetë arie për zogjët e At-Dheut e përkujtim për poetin që pushon pranë Atit e Dheut të vet:

« … ky mërgimtar
pat shkue herët që fëmijë
u kthye vonë në pleqni
për fshat e fis, miq e shokë
u kthye me u çlodhë… »

            (f. 31-31)

Me këtë poezi e testament për brezat e ardhëm, Dibrani do të ngelë unur i pashuar, ndriçues për të gjithë ata që synojnë mërgimin. Ai gjithëmonë do të bëjë dritë për të ju zbukuruar vendlindjen, Atin e Dheun e jo dheun huaj.

Për të përfunduar mbi mërgimin dëshprues që e mundon poetin dhe pjesën  dërmuese të njerëzimit që janë të shtyrë të lënë trojet e lindjes, do të ju ndaj dy vargje nga poezia « FJALA DHE MËRGIMI » :

…

« Dhe ky mërgim i gjatë
Vetëm vuajtje sjell vazhdimisht »

            (f. 80)

dhe strofën e fundit të vjershës « DIKUSH MË PËSHPËRIT... » marrun enkas për këtë recension nga libri « LARG PIKON HËNA » :

Po largohem nga ky qytet ku si shigjetë
më shpon një fjalë në vesh:
“I huaj je në këtë dhe!” ;

Si dhe vjershën  posaçërisht të bukur dhe të pasur me ndjenja « AMANETI » nga po i njëjti libër :

Nëse vdes pa lënë amanet
me ujë Drini më lani,
më mbuloni me këngë Llapi
dhe mos më qani!...
Se halli e malli lot
s’më panë kurrë,
Jetën në sy e pashë -
si burrë

Historiku në fund të shkrimeve

Thjerrezat e jetës kaplojnë anë e mbanë shpirtin e njeriut. Poeti din t’i përshkruaj me bukuri ashtu si i shef, ashtu si ndien e përjeton. Ndjenjat më të forta i lënë më pak vend përshkrimit të situatave duke ndejur jashtë sferës së ngjarjes. Dibrani krijon poezi të ngjyrosura me ngjarje jete nga më të ndryshmet se ai ndjen thellë çdo ndryshim të ajrit në gjërësitë e gjatësitë më të vogla gjeografike. Çdo lëvizje nga një qytet në tjetrin e inspiron. Bën shumë mirë që në fund të gati çdo shkrimi në poezi a prozë, shënon vendin se ku u shkrua vepra. Në ato punime ku nuk ka një shënim të tillë, duhet të jetë besoj, punim që u shkrua mbi tavolinën punës apo të sallonit në shtëpi.

Dy skajet...

Shumnduarshmëria e përjetimeve në veprën e Dibranit ka prodhuar gjithashtu një ndasi të dallueshme të fuqisë dhe bukurisë së fjalës së tij. Vlerësoj se vjershat që përfshijnë mërgimin, qëndrojnë në majet e letërsisë së sotme shqipe dhe janë një thesar i vërtëtë i kësaj periudhe. Ndryshon gjendja kur lexojmë poezitë që prekin dashurinë e veshur me një naturalizëm të zbehtë e në të cilat gjejmë më pak ngrohtësi ndjenjash ku në disa raste, Dibrani kalon në një hedonizëm gati patetik.

KLIENT NË LANGSTRASSE NË ZÜRICH

Ajo qeshjen përsëriti si e dashuruar
Në marrëzitë erotike
Hodha duart mbi trupin e saj të bardhë
Mes gjinjve alarmantë)

(f. 56)

Ai arrin me butësi të depërtoj në shpirtin e lexuesit atherë kur flet për dashuri bujare për të zgjedhurën e sidomos kur këndon për lirinë. Krahasoj menjëherë poezinë nga faqja vijuese e të njëjtit libër dhe konstatoj dallimin e dukshëm : e para shum fjalë pak kualitet, e dyta pak fjalë shum ndjenja dhe domethënie të qëlluar :

KA RRËNJË DASHURIE

Fjala liri ka marrë kuptimin e
dashurisë
            jetës
ardhmërisë

            (f. 57)

Mllef të madh Dibrani shpreh kur shkruan për tradhti e tradhtarë. Askush nuk e don tradhtarin ; as tradhtari e as ai që përfiton nga ky. Nuk e don tradhtarin as ai që i bën lajka nga zorri ose nga lakmia e ndyrë… Por tradhtarin nuk e don as vetvetja e tij. Mirëpo, këto janë poezitë e vetme ku autori nuk është ai që jemi mësur ta shofim. Ai mllefoset me të drejtë por  humb fjalën e bukur, po fjalen shum, të bukur që përdor në shkrimet e veta, tani e lë pas dore dhe tretet pa nevojë në bastardhimin e anatomisë së tradhtarit. Nuk ka nevojë të shahet tradhtari, ai është sharja vet dhe i dënuari i të gjitha periudhave që nga krijimi i njeriut e më sot. Atë e kanë mallkuar zotërit e krijuar dhe Zoti i vërtëtë që na ka krijuar... Tradhtarëve u bashkangjiten edhe gjyqe e gjyqtarë të padenjë e hilexhi, dëgjues të pasjellshëm « kur recitojnë poetët »… Pikërisht këtu ndalem dhe shkëpus strofën e parë sa për të parashtruar humnerën që ndanë poezitë e mllefit ndaj fytyrave me vetí të uryera :

KUR RECITOJNË POETËT

Kur recitojnë poetët
dikush mes dëgjuesve qet për goje atë
që në kushte normale duhet të dalë
nëpër zorrën dymbëdhjetë gishtore

Dhe shihni në vijim vargjet kur ai nuk shanë e nuk metamorfozon anatominë ; kur me një fjalë e vorosë negativen (në këtë rast tradhtarin). I mjafton një deformim elegant i sllavizmës pobratim për të flakur përdhé e nën dhé tradhtarin me të gjitha ligështitë që bartë ai në tru e në zemër.

LEGJENDA E PROBATINIT

…
Obobo
flluska e gulçime
me denoncuan
            apo ai probatini
i pasqyruar kokëposhtë

            (f.110)

si dhe në « PRANGAT » ku përfundon vjershën me vargje të paharueshme :

« N’dasht se m’ka vra buka
Që kam shtruar për Njeriun e pabesë
                        Oh sa i pabesë

            (f. 109)

Vjershat për së gjalli...

Dibrani duhet patjetër t’i largohet edhe vjershërimit ku shprehë respekt ose adhurim për njërëz të gjallë, qofshin ata edhe fytyra shum të ndritshme kombëtare, nuk duhet të vihen në artin poetik, nuk ka as nevojë të ju thurren ode… Kuptohet përjashtim bëjnë poezitë që ju kushtohen prindërve e mësuesit apo njërit nga mësuesit  si dhe personit që dashurojmë duke patur kujdes të mos ia përmendim të dhënat nga letërnjoftimi. Dijmë se Dibrani ka shprehje të mrekullueshme në prozë, pse mos të shkruan për njerëz të respektuar ose së paku për ata që kanë respektin e tij. Le të bëjë analiza e shqyrtime të veprave të tyre, gjë të cilën e bënë me një elegancë të lartë gjuhësore për shumë letrarë shqiptarë e të huaj…  E them këtë pasiqë vërrehet se nuk arrin as nga larg të krijoj vargje që ngelin në kujtesë kur shkruan për mikun poetë ose miq të gjallë. Nëse shofim vjershën (vjershat) përballë ku ai, them lirisht, qanë me krenari bashkë me NONËN « Pran shtatores së Salih Çekajt » (në kalimth, sa bukur tingëllon fjala shtatore):

NONA KA TË DREJT ME QA DJALIN E VET

Vetëm natën djali kthehej me i pa
Hijen gjithmonë ajo e ka dallue
Kur thirrte Nonen derën me ia hap
Pa e ndezur llambën e ka përqafue
…

Eh Zoti
Asaj ia gurëzoi lutjen atë natë

Derdhur në piedestalin tej pishave
Djali – djali… në sheshin e Deçanit
Kanë marrë vesh se paska ardhë

            (f. 96-97)

dhe kështu krijon akoma një këngë për antologji. Sa bukur këtu e flet gjuhën e nënës, sa bukur këndon për hero…

Arti i figurave stilistike

Figurat stilistike që përdor Dibrani, janë pjesë përbërëse tejet e qëlluar në këtë libër. Do të filloja nga poezitë « LIRIA KA HUMBUR KUPTIMIN E SAJ » (F. 61), « ËNDËRRAT… », (f. 152), dhe « FOL ZËRI IM » (f.153)  në të cilat, në mënyrën e poetëve më të njohur si Corneille (Horace, akti i IVtë sqena e Vtë), Louis Aragon ( Strofa për kujtim) e të tjerë, përdor anaforën për të përforcuar dhe për t’i dhënë melodi e energji shprehjes e qëllimit të dëshiruar. Kështu kemi vargjet :

Ku je zëri im që kurrë nuk të pashë
ku je mallkimi i shekujve
ku je ndërgjegje e sfilitur në këtë botë të trishtë
….

(f.153)

Dijmë që nga poezitë më të hershme se simboli është figurë stilistike e preferuar e Dibranit. Në këtë libër, në një turmë simbolesh veçohen me domethënien e tyre cilësore sa që kam dëshirë disa prej tyre ti pagëzoj mbiemra cilësorë unikë (Besoj se nuk jam i ndërlikuar dhe më ndiqni mendimin e shkruar…) Në faqen 95, poeti fillon poezinë « PËR FJALËN E LIRË »  me vargun : « Vrasësit kanë tharrë lule në një vjeshtë të vonë » ; kurse në faqen 92 (NË OTRANTO RREZJA E HËNËS NUK E KA KAPUR IMAZHIN E LUTJES », hasim « bregun e qetësisë » :

"Shpresat ndizen si motorët e skafeve për të arritur bregun e qetësisë

…"

dhe nuk po ia marr mundësinë lexuesit të përfytyroj këtë breg të « mbushur përplot premtime ».

Bukuri tjetër me vlerë paraqesin edhe poezitë satirike ose së paku ata që përbëjnë vargje thumbuese. Edhe në gjendje të vështirë, kur gjyqtari ia « dënoi zemrën », ai mban në dorë pa u dridhur therrën e satirës poetike. Bie fjala në vjershën « DIALOG PËR FAJËSINË », ku i rradhiten pyetje të rendit nga ana e njëfar gjytari dhe gjyqi të cilin poeti me të drejt e përbuz dhe andaj as që dijmë e as që duam të dijmë për ta por vetvetiu krijojmë një ndjenjë apatie në mos urejtjeje për gjyqësinë e tillë dhe mishërohemi me poetin nëpërmjet satirës së shkathtë e plagosëse për  gjyq e gjykatës në të, në gjendje që ju mundësonte maltretimin e pakufishëm me pyetje të duhura e të paduhura.

« …

Prandaj :
Duhesh të përgjigjesh
Për një natë seksi
Për ti dhënë dëshmi këtij gjyqi
Nëse akti i mbarsjes është bërë lakuriq. »

            (f.107)

Kaptinë për përfundim

Shihet vetvetiu se pjesa kryesore e këtij shkrimi ( me dy përjashtime të vogle të cekura më lart), ka për bazë librin « ËNDËRR E NJEJTË TOKË TJETËR » por dua posaçërisht të theksoj se kjo që do të them në këtë paragraf vlen vetëm për këtë libër se nuk mund t’i jap vehtes lirinë të vlerësoj krejt opusin pasiqë nuk e kam të njohur sa duhet ; thjeshtë nuk kam patur mundësi të lexoj mbarë veprat e poetit. Kam përshtypjen se libri është pak tepër i ngarkuar me idhuj të ndryshëm mitologjik dhe fetar. Kjo vetëmse rëndon lëndën që përndryshe Dibrani e shtjellon në përgjithësi shum bukur. Shum më e lartë është poezia kur nuk zhytet në gjëra përcjellëse të pavlera për kontekstin poetik të librit. Heronjt tanë nuk kanë nevojë për apothezoza zotrash do të thoshte Migjeni ; qofshin ata kryetarë apo luftarë në fronte. Ata kanë nevojë për krejtë shqiptarët, ata kanë nevojë për lirinë tonë, për lirinë që dhanë jetën dhe ata mbijetuan e vdiqën në liri. Poashtu edhe lexuesit e poetit Dibrani nuk kanë nevojë për mitologji se atë e gjejnë jashtë artit të bukur poetik. Hyjnitë i kanë gjetiu, idhujt gjithashtu…

Për librin në përgjithësi, nuk ka dyshim se ia vlen të lexohet se në të ka një gjallëri poetike të rrallë dhe një magnetizëm që mban lexuesin të zgjuar dhe të etur për lexim. Dua të theksoj se poeti Dibrani do të bënte një punë shum të vleshme dhe njëherit nderë lexuesve të vet nëse do të botonte në të ardhmen sa më të afërt një libër me përmbledhje poezishë të zgjedhura nga opusi i vet. Këtë e them nga fakti se (sidomos në mërgim) është bë shum e vështirë pajisja me letërsi shqiptare e letrarë të shkëlqyerë  ngelin pak të njohur në botën e lexuesve të etshëm për fjalën e bukur.

Natyrisht, Dibrani do të kujdeset që të zgjedh ato që i pëlqen atij, ato që kritika  ka cilësuar si poezi më të mira dhe kuptohet vetvetiu, ato që lexuesit e kanë thithur më me ëndje në shpirtin e begatshëm dhe të dashuruar në artin poetik. Do ta titulloja këtë libër ndoshta si : « Poezi të zgjedhura bashkë me ju ».

                                                                                                                                                plaku

*(pobratim, (Dibrani e deformon qëllimisht në  probatin) fjalë e huazaur në gjuhën shqipe nga malaziasit në fund të qindvjeçarit XVIII, kohë kur ishin në modë vëllazërimet e disa familjeve shqiptare me sllavë pa patur qëllime tradhtije. Vetëm në fillim të shek të XX e këndej, fillon pobratimllëku i një pjese të ligshtë të shqiptarëve me hyqymdarët sllavë).

(Lexo gjithashtu nga Z. Naim Kelmendi: Metafora e dhembjes së një poezie)