Sami Frashëri
(1850 – 1904)

 

Sami Frashëri është pa dyshim, emri  më i lavdishëm i lëvizjes sonë kombëtare. Me njohuri enciklopedike, filozof, letrar dhe politikan, këshilltar ushtarak dhe ndërmjetësues politik ndërshtetëror, u bë njeriu më i njohur shqiptar i kohës në botë. Samiu është fëmia i gjashtë i Halil Beut. Lindi më 1850 në Frashër. Më vitin 1859 i vdes babai kurse më 1861 edhe e ëma kështuqë, i mbetur heret pa prind, për të dhe njëkohësishtë për krejtë familjen kujdesohet djali më i madh, Abdyli, i cili për të ju mundësuar  jetë më të mirë dhe shkollim, shpërngulet me krejtë familjen në Janinë. Mësimet e para i mori në teqen e fshatit e më pas, kulturën e Lindjes dhe gjuhët, i mori në Tetovë nga Mahmut Efendi Tetova (Kalkandelenli Mahmut Efendi). Pas kësaj, ai vozhdoi shkollimin në gjimnazin e njohur grek të Janinës (Zosimea) të cilin e kreu një vit para kohës së rregullt (1868). Këtu mësoi greqishten e vjetër dhe të renë, latinishten, frengjishten dhe italishten. Me shkuarjen në Istanbul, u punësua si nëpunës shtetëror si dhe u muar me gazetari, përkthime, histori, gjeografi gjuhësi dhe filozofi. Shkrimet e tia të botuara në shtyp, veprat leksikografike dhe enciklopedia Kamus al Alam bënë nga ai njeriun kyq të ideologjisë kombëtare dhe debateve tjera  edhe jashtë kufijve të perandorisë otomane. Njohës i thellë i gjuhëve e kulturave të lindjes dhe perendimit, guximi dhe atdhetarizmi i pashoq, tronditi politikën grabitqare e mendjemadhe sllave dhe greke, dhe u shëndrua në rrezik permanent për pushtetin turk që filloi ti frigohet copëtimit të vet. Në këtë kontekst është e njohur polemika e tij me gazetën Neologos ku demaskonte marifetllëqet greke mbi prejardhjen e shqiptarëve, mbi trojet e tyre, mbi numrin, mbi gjuhën… Në të njejtën mënyrë, polemizoi edhe me gazetën turke Mizan gjatë vitit 1890 pasiqë ajo donte të ndaloj përdorimin e "shqiptarë musliman"  Kësaj iu kundërvu  Samiu në gazetën  Sabah (Agimi) dhe në mënyrë shkencore e anlizë terminologjike, spjegonte se shqiptar dhe mysliman nuk janë sinonime dhe përdorimi është më se i drejtë dhe duhet të përdoret si i tillë, përmëtepër kur dihet se "të gjithë shqiptarët nuk janë musliman et të gjithë muslimanët nuk janë shqiptarë". I sqaron bukur edhe fjalët turke të huazuara nga arabishtja për fjalët mil-let - mil-lijet (1), që kanë kuptimin e përkatësisë fetare e që dallojnë nga fjalët xhins - xhinsijet (fis, racë, pasardhës, komb) dhe  kaum - kaumijet që nuk kanë të bëjnë me fenë por me nacionalitetin. Nga këtu, Samiu edhe përhap termin komb (kaum) pak të përdorur gjer më atherë gjuhën në shqipe.  Në Stamboll, Sami Beu që në fillim përktheu nga frengjishtja në turqisht, veprën e Madame de Saint Oune,  Tarih-i Mücbel-i Fransa   (1872). Vitin vijues shkroi romanin Taashuk-i Tal’at ve Fitnat, që gjatë kohë, studjues të ndryshëm e quanin roman i parë i letërsisë turke që është gabim sepse në vitin 1851 del nga botimi romani i Vartan Pashës me titull Akabi Hikayesi (Historia e Akabi-së (vajzë katolike e dashuruar në një çun ortodoks dhe peripetië e tyre) me skript armenian që përdorej me shumicë në shek. e XIX nga turqit e Armenisë (2). Në një studim të mirëfilltë, Dr Gonca Gökalp (Gonxha Gokalp) nga Univerziteti i Hacettepe-s (Haxheteppe) thot se romani i parë i fazës kalimtare  në historinë e letërsisë turke është Muhayyelât që ka për autor kretasin Ali Aziz Efendi (1796) mandej vjen i mëlartëpërmenduri Vartan Pasha me Akabi Hikayesi (1851), Hayalat-i Dil nga Hasan Tayfik (1868), i-Temasa Dünya nga greku turkofon Evangelinos Misailidis (1872) dhe Müsaremetname nga Nihat Emin Bey (1875). Sidoqoftë, Talati dhe Fitnetja ngel gjithmonë më i njohur i kësaj epoke në letërsinë turke në Turqi dhe në perendim nga edhe fakti që ky roman, meret si i pari i mirëfilltë i letërsisë osmane (3). Veprimtaria letrare e Samiut është voluminoze dhe karakterizohet me pasuri të lëmive që trajton si dhe numrin e gjërë të gjuhëve që shkruan. Rreth gjashtëdhjetë vepra të shkruara në gjuhën amëtare, në turqisht, arabisht, persisht, frengjisht, e greqisht. Në shqip shkroi në fushën më të prekshme dhe më të nevojshme të kombit. Alfabeti shqip, gramatika shqipe e  titulluar: Shkronjëtore e gjuhësë shqip, dramën Besa dhe monumentin me shkrim : Shqipëria ç’ka qenë, ç’është dhe ç’do të bëhet. Në shqip, hartoi edhe një fjalor por fati i këtij drëshkrimi nuk dihet. Të shpresojmë se ai egziston akoma dhe se një ditë do të dalë në dritë. Në turqisht, Samiu shkruajti përpos veprave letrare, në lëmi të gjuhësisë, fesë, (Himmetul-himam fi neshril islam) (4) didaktikës dhe leksikologjisë ku përpunoi fjalorët : Frengjisht – turqisht (Kamus-i Fransevi, afër 50 000 fjalë), Turqisht – frengjisht (afër 35 000 fjalë), Arabisht – turqisht (Kamus-i Arabi) dhe Fjalorin tejet modern dhe metodologjik të gjuhës turqishte me afër 45 500 fjalë (Kamus-i Türki).  Ky fjalor, në fillimet më të hershme të Reformave të Ataturkut u zëvendësua me variantin fonetik të alfabetit latin dhe shërbeu për bazë  gjatë reformës së gjuhës turke dhe mënjanimit të fjalëve të huaja që filloi nga viti 1928. Edhe sot e kësaj dite, ky fjalor shërben nga disa herë si referencë më e sigurt. Në gjuhën turke Samiu shkroi edhe vepren Kâmûs al-a’lâm që e bëri të njohur në nivel ndërkombëtar. Kjo është një enikclopedi e historisë dhe gjeografisë në gjashtë vëllime e 4 830 faqe (1889-1898). Titulli i origjinalit është në dy gjuhë, pra turqisht dhe frengjisht (Dictionnaire universel d’histoire et de géographie (në shqip : Fjalor i përgjithshëm i historisë dhe gjeografisë). Vlen të theksohet gjithashtu se kjo është enciklopedia e parë e historisë dhe gjeografisë në turqisht dhe se  Samiu, mban famën e ecikplopdesitit më të madh që kanë shkruajtur në turqisht. ***  Pas vdekjes së vëllaut Abdyl Beut, Samiu i muar në mbikqyrje fëmijtë e tij si që thot vet të lënë »emanet ». Më 1893 i vdes edhe e shoqja dhe ai martohet me të kunatën e mbetur e vejë, Zonjën Belkis, me të cilën pati një djalë (Iskender). Gjatë vitit 1904 iu dobësua shëndeti dhe vdiq në Erenköy - Stamboll (foto). *** "Ja qëllimi ynë! Ja puna jonë e shenjtëruarë! Ja besa jonë! Në mes të shqiptarëve të vërtetë s'ka ndonjë ndarje, ndonjë çarje, ndonjë ndryshim! Janë të tërë vëllezër, të gjithë një trup, një mendje, një qëllim një besë!" Marr nga: Sami Frashëri, « Shqipëria ç'ka qenë, ç'është e çdo të bëhet ». *** (1) Diku nga vitet 30 të shek XX fjala milet në shqip morri kuptim pak sa negativ sepse përdorej për të treguar vetitë negative të një "popullate" (shënim i yni) (2) Më vitin 1991,  turkologu austriak Andreas Tietze, bëri transkripcionin dhe  ribotimin e Akabi hikyayesi të Vartan Pashës. (3) Osmanlı Dönemi Türk Romanının Başlangıcında Beş Eser, Gonca Gökalp,  Istanbul, 1998. (4) Përkthye në shqip nga Miftar Ajdini:Përhapja e Islamit, Shkup, 1415/1994

Për të plotësuar këtë faqe:

Kliko mbi foton e postës! >>>
ose përdor këtë adresë: lrm@filolet.com