| |
Muhamet Ēami Kyēyku (rreth 1748 1844)
Muhamet Ēami lindi
nė Konispol rreth vitit 1748. Nuk dijmė shum pėr fėmininė e hershme
tė tij. Kemi njohuri tė mėvonshme pėr studimet nė Egjipt, tė cilat
zgjatėn 11 vjet ku edhe u njoh me njė numėr tė madh bashkėkombasish
qė punonin dhe jeton atje. Me tė kryer studimet teologjike u kėthye nė
fshatin e lindjes dhe u vu nė shėrbim tė fesė si imam.
Nė letėrsi, Kyēyku zė
vėndin e merituar tė pikėnisėsit dhe pikėkaluesit
nga klasika bejtexhiane nė poezinė e Rilindjes Kombėtare.
Ai ėshtė gjithashtu i pari ndėr shqiptarėt tė ketė shkruar
poemė voluminoze. Sikur tė gjithė bejtexhijtė, e qė nga fillimi i kėtij
lloji letrar, shumė ide e tema mirreshin nga librat fetar dhe nga
themelet e moralit dhe virtytit fetar islam. Kur bisedojmė pėr moralin
e gruas dhe burrit, duhet vėnė nė dukje se ėshtė i famshėm
respekti bashkėshortor ilir dhe par shqiptar
qė nė kohėrat pagane kėshtuqė bejtexhinjt, e nė kėtė rast
Muhamet Ēami vetėm ngrinte lartė besnikėrinė iliro shqiptare dhe
natyrisht atė islame tė relacioneve familjare.
Brendia
e poemės Erveheja * (nė fillim Ravda) se Ēamit duhet tė
ketė qenė e njohur nė trojet tona sidomos pas pranimit tė Islamit
nga shkaku se kjo temė, nė variante tė afėrta, ka arritur nė fillim
nga persia e mė vonė edhe nga turqit si letėrsi gojore dhe nė raste
mė tė rralla edhe nė forma tė shkruara sė paku nė gjuhėn turke.
Nuk kemi dokumente tė shkruara pėr tė vėrtetuar kėto tė dhėna,
por nėse nisemi nga fakti se shumė shqiptarė, pas pranimit tė fesė
islame shkolloheshin nė vise tė ndryshme tė perandorisė turke, bėnė
reale mundėsitė e pėrhapjes se literaturės arabe, perse gjegjėsisht
asaj turke nė Ballkan. Nga sanskritishtja kemi shkrimin « Shukasaptati »
nga morri idenė dhe frymėzimin poeti Pers Zijauddin Nakshabi dhe
shkroi Tutinamen e tij, prej nga, Kyēyku ndėrtoi mjaftė bukur,
historinė me tipare tė grues luftėtare shqiptare nė mbrojtje tė
nderit. Dhe Erveheja e mbrojti me guxim pa u trembur as nga vdekja. Nė
kėtė mėnyrė ajo arrin tė lundroj nėpėr shtėrngatat qė i sillte
jeta gjer nė momentin fatlum tė ngadhnjimit mbi padrjtėsitė dhe nė
ngadhnjimin e tė vėrtetės mbi dredhitė dhe pasionet e errėta tė
kunatit, pasanikut, shėrbetorit dhe hajnit.
Sa i pėrket veprės Jusufi dhe Zulehaja , dijmė sė ėshtė njė ngjarje pėr
tė cilėn flitet nė librat e Shejtė : Teurat, Inxhil dhe
Kuran nė surrėn « Jusuf ». Janė tė njohura veprat
e shkruara nga kėto inspirime
fetare nė literaturėn orientale e mė gjėrė. Nė persisht, nė njė
mėnyrė shum tė bukur shkruajtėn Firdeusi (935-1020 (persisht),
mistiku Xhaami, (1414-1492)
dhe nė turqisht Hamdullah
Hamdi 1449-1508) e shum tė tjerė.
Kyēyku kėtė ngjarje tė
vėrtetė tė treguar nė librat e Shenjt qė janė fjalė tė Zotit, e
rreshtoi nė poemė, me njė gjuhė edhepse tė rėnduar me fjalė tė
huaja, tė kuptueshme dhe nė nivel mė tė lartė poetik se Erveheja.
Veprat tjera tė Kyēykut
janė poema me tematikė antialkoolike Bekriu (1824),
ajo historike nga viti 1826 pėr Ibrahim Pashėn,
fushatat e lavdishme tė mbretit tė Egjiptit Muhamed Aliut kundėr
rebelimit grek dhe
poemėn qė merret me hallet e atyre qė detyroheshin tė kėrkojnė
kafshatėn e bukės dhe fitimin larg vendlindjes Gurbetlitė.
Kyēyku u muer edhe me pėrkthime
nga arabaishtja dhe turqishtja e ndėr pėrkthimet mė tė njohura ėshtė
padyshim Mevludi i shqipėruar Kasidatul Burda nga Al Busiri ( ?-1296).
- - - - - - - - - - - - - -
* Mė 1888 nė
Bukuresht,
Jani Vreto (1822-1900) e botoi Ervehenė tė adoptuer nė si pėrrallė
dhe tė pastruar nga fjalėt arabe, persishte dhe turke por megjithate
origjinali ngeli mė i kuptueshėm dhe mė lirik.
*Ahmet
Qirezi (1966) botoi nė « Jehona » (Shkup, 1978 ;
ribotuar mė 2007)dramėn « Erveheja » me motive nga poema e
njėjtė e Kyēykut duke e pėrshtatur shumė bukur pėr skenė.
|
| |
|