Filozofi
     dhe
letėrsi

__histori kombėtare, vėshtrime, debat__

Ballina

Letėrsi

Filozofi

Histori

Opinione

Intervista

Citate

Kritikė

 

Ballina   Portal

  


Lumturia

Nga: Laureta Miftari

 

Do tė filloj shtjellimin tim mbi lumturinė nga dy pikat e para etike qė pėrballen me rrugėn e kėrkimit tė haresė e tė fatlumsisė. Nėse themi se pėr tė qenė i lumtur duhet kaluar nėpėr fazėn e shėndrrimit tė shpresave pa asnjė kusht nė qėllim pėrfundimtar duke mos patur kujdesin pėr pasojat, atėherė pėrballemi me dy probleme, si qė thashė etike mjaftė tė diskutueshme : nė rradhė tė parė, do tė pėrmend rrenėn dhe menjėherė Kantin i cili flet pėr njė tė them tė drejtė pėr tė rrejtur. (Sikur njerėz me qėllime tė errėta ngasin njė tjetėr dhe trokasin nė derėn time e pyesin pėr tė, duhet tė tregoj se ai mėshifet tek unė ose jo? Nėse tregoj, e vė nė rrezik jetėn e njė tė pafajshmi, unė jamė njė i pamėshirshėm… dhe a do tė jem i lumtur? Nė raste tė ngjajshme, mendoj  se rrena ia vlen para pasojave.

Ēėshtja e dytė ėshtė e lidhur kryekėput me disa teori fetare  shpesh jo mirė tė sqaruara nga njė numėr teologėsh kur thonė se duhet punuar pėr botėn e amshuar, se pėr atje duhet ta kėrkojmė e fitojmė lumturinė. Ngarkimi etik qėndron nė punėn e njeriut pėr tė qenė i lumtur edhe nė kėtė jetė dhe pėr tė ju sjellė njė lumturi familjes. Por nėse duhet punuar pėr tė fituar jetėn tjetėr, atherė krejt mundi pėr tė fituar e jetuar nė hare shėndrohet nė turbullirė dhe zhgėnjim tokėsor dhe katrahurė etike.

Sa i pėrket fesė islame, ky qėndrim ėshtė tepėr i vjetėruar dhe nuk qėndron mė aspak slogani i thjeshtė dhe tepėr nė kundėrshtim mė fenė : « Punoni pėr ahiret ». Teologėt e rinj shumė mirė sqaruan dhe sqarojnė se puna ėshtė detyrė e ēdonjėrit  si pėr fitim e gjallėrim korekt nė kėtė botė, poashtu edhe pėr nė botėn e pafund. Lumturia arrihet shum vėshtirė me barkun e uritur. Dhe tė shtoj se me bark tė uritur, me familje tė uritur, nuk shkohet nė asnjė faltore e sidomos pėr tė kėrkuar lumturinė e pas vdekjes, andaj, duhet njeriu tė mėnjanoj nga mendja etikėn se puna ėshtė e dedikuar pėr « atė botė »  Kjo lloj etike shoqėrore duhet ngritur rrėnjėsisht pėr t’ ia lėshuar vendin punės si mjet pėr tė arritur begatinė materiale tani e kėshtu, tė krijohet njė rrugė e sado e vogėl pėr lumturi dhe njėherit, njė rrugė poashtu e vogėl, pėr lumturinė e amshueshme.  

Morali nė lumturi. Gabimet e moralistėve.

Disa filozofė parashtrojnė ēashtjen  morale tė lumturisė dhe e identifikojnė me kėnaqėsitė. Ata e arsyetojnė kėtė me argumentin se lumturia ėshtė dhėnie pėrparsi trupit mbi shpirtėroren. Edhe nė kėtė pikė them se lėmshi ngatėrrohet pa u munduar sa duhet tė gjinden justifikime pėr tė thėnat dhe bindjet e tilla tė moralistėve. Ēka mund t’i dėshirojmė mė tė mirė njeriut, pra vehtes dhe tė tjerėve pėrveēse lumturi ? Ajo do tė jėtė pjesė e trupit dhe e shpirtit. Do tė nisemi nga shėndeti fizik qė do tė them se ėshtė parakusht (nė pjesėn mė tė madhe ) i  mundėsive pėr lumturi. Vallė mungesat shėndetėsore personale dhe ata tė rrethit  si familja e mė gjėre nuk janė zanafillė e mjerimit ? Shėndeti i mirė dhe mundėsitė e kėnaqsive trupore, krijojnė bazat e para pėr lumturi. Mjafton njė pėrmirsim i lehtė i gjendjes fizike qė i sėmuri tė ndjehet i lumtur...; njė fitim i vogėl qė mundėson ushqimin e vehtes e familjes shėndron brengėn nė hare. Lypėsi mė i mjerė ėshtė fatlum kur dikush ia zgjat dorėn se me kėtė krijon kushte pėr mbarėvajte fizike dhe vetėm kjo ndjenjė i shkakton gėzim.

"Lumturia ėshtė pėr tė marrėt" ; tė mos jesh i lumtur ėshtė marrėzi e shumfishtė.

Pėrkundrazi mendimeve tė moralistėve, them se lumturia duhet tė jetė detyrė morale e ēdokuj pasiqė ajo nxit njeriun nė pėrparim dhe pastron shpirtin e trupin nga vuajtjet shkatėruese  qė dėmtojnė nė njė masė tė madhe njerin. Pra, duhet kėrkuar lumturinė nė ēdo hap se ajo ėshtė diēka qė mungon e njeriu kėrkon njė tė mirė qė qė s'e ka nė posedim. Lėnia pas dore, neglizhimi dhe mosangazhimi , si qė thot njė fjalė popullore, « pėr ditė mė tė mira », krijon shprazėtirė dhe mjerime tė rėnda shpirtėrore. Kur themi se kėrkojmė lumturinė, kėtė e bėjmė jo vetėm se ajo mungon por nga se edhe e dėshirojmė atė. Pascal-i thot se ēdo kush shpreson tė gjej lumturinė, nėnkuptuar kėtu edhe atė qė nis tė varret. Pėrmend kėtu kėtė filozof se ēdo kush ik nga vuajtja, nga trazira, nga fatkeqsia dhe kjo ikje ē’ėshtė ? Nuk ėshtė kėrkim i lumturisė. Kjo pohon edhe njėherė atė qė thash mė lartė se kėrkimi  i lumturisė ėshtė obligim moral dhe asesi nuk bie  nė kundėrshtim me tė.  Gabimi pra qėndron nė pėrzierjen e dėshirės mė tė lartė pėr lumturi me shumėn e kėnaqsivė pa dallim. Kėtu edhe Kanti shum i pėrmendur sikur ngatėrron lėmshin nėpėr ēekrekun e vet moralizues. Njė vėshtrim pyetės mbi  ēėshtjen mjafton tė ndajmė shapin nga sheqeri. Lumturia nuk ėshtė e nuk mund tė jetė thjeshtėsim i kėnaqsisė e as  shpėtim i plotė nga vuajtja. Tė dyjat ecin rrugės sė tyre tė pafund. Kur ndihemi fatmjerė e tė paaftė nuk shkaktojmė vdekjen tonė. Nėse e bėjmė atė, e bėjmė pėr ideale tė ndryshme se kėrkojmė njė pavdekshmėri nėpėrmjet njė akti. (Nė botėkuptimet e mia ky akt nuk ka asnjė vlerė, prekundrazi ai ėshtė dobėsi dhe mungesė force e qėndrueshmėrie. Religjionet  gjithashtu nuk e parapėlqejnė vetvrasjen kurse islami e ndalon  rreptėsisht).  Pėrmėtepėr, nuk mund te themi nė asnjė mėnyrė se objektet (pasuritė) e ndryshme nuk ndikojnė nė krijimin e ndjenjės sė kėnaqsisė dhe satisfakcionit vetanak e mė gjėrė. Nėse fuqia e rezonimit aktif ėshtė e aftė tė vendos dhe veproj drejt mirėsisė, atherė nuk egziston gjė tjetėr vetėmse njė lėvizje drejtė krenarisė dhe kėnaqje shpirtėrore. Vet moralisti qė arrin tė mposhtė njė deshirė drejtė njė kėnaqsie, ėshtė njė kėnaqsi e lumturi pėr tė. Mundimi dhe tentativat e sportistit pėr tė arritur i pari ėshtė krenari, vendi i fundit  i sjell jokėnaqsi dhe poqese forca e brendshme mungon sjelle edhe ndjenjėt e devalorizimit qė nuk kapet pėr asnjė lloj morali as fetar  e as « moralist ». Arrijtja e lumturisė, si qė pėrmenda mė parė, nė vehte pėrmban shpesh dhimbje dhe sakrifica tė panumėrta. Vlen tė pėrmenden ushtrimet e gjata dhe tė mundimshme tė sportistėve e sidomos, unė ndjej njė krenari tė pėrmend  kohėzgjatjen e shtatzanisė kur nėna e ardhshme ėshtė mė se e lumtur duke qenė plotėsisht koshiente pėr dhimbjet e lindjes…  Krenaria e lehonės ėshtė lumturi e pashoqe. Vlerėsoj se kalimi nėpėr kėnaqsi fizike, kalimi nėpėr dhimbje, nėpėr begati objektesh..., nuk duhet tė jetė asesi pengesė morale pėr tė arritur lumturinė. Vet moralistėt arrin lumturinė e tyre duke nėnēmuar vlerat e tjetrit gjė ėshtė ėshtė amorale nė vetvehte. Arritja e lumturisė ėshtė nė vend tė parė ēėshtje  dėshire  dhe  rezonimi i pastėr i ēdonjėrit dhe ai duhet tė arrihet ashtu si e  shef personi. Kėtu do tė konsiderojmė element mė tė rėdėsishėm etikėn shoqėrore dhe jo lloje tė pavlefshme tė njė pseudomorali. Etika qė duhet patjetėr pėrmbajtur ėshtė respektimi i lumturisė sė tjetrit dhe moscėnimi i tė drejtės sė tjetrit pėr lumturi. Krijimi dhe ndihmesa pėr tė krijuar njerėz tė lumtur ėshtė lumturi mė e madhe qė mund tė dėshirohet, e pra kjo ėshtė moral dhe etikė e pakontestueshme nė  rrugėn e lumturisė.  

A ėshtė lumturia permanente apo e tashpėrtashme?

Tani kur themi se lumturia ėshtė diēka qė na mungon, ē’ndodh kur e kemi atė qė na mungonte e na bėnte jo tė lumtur? Atė qė nuk e patėm tani e kemi dhe tanimė lumturia qė kėrkonim e posedojmė, nuk na mungon por nuk jemi akoma plotėsisht tė lumtur se nė tė njėjtin moment paraqitet dėshira pėr  diēka tjetėr qė tani ia ndiejmė mungesėn. Gjithėnjė themi : » Ah sikur…. », « Sa i lumtur do tė isha… » ēdo herė zbulojmė se aty nuk ėshtė akoma ajo lumturi qė dėshironim dhe, nisje nga fillimi. Nga kjo si pėrfundim nxjerim se Lumturia ėshtė dėshirė pozitive dhe meriton tė dėshirohet. Ja se si  e spjegon Schopenhaueri kėtė : « Jeta luhatet si lavjerėsi, nga e majta nė tė djathtė, mes vuajtjes dhe kokėēarjes .»  

Lumturia ėshtė gjithashtu njė diēka qė e dėshirojmė pėr ēdo herė. Shtrohet pyetja tani , si e tillė a ėshtė e qėndrueshme nė kohėzgjatje apo e tanipėrtanishme? Pasiqė e dėshirojmė pėrgjithėmonė, do tė ndaj gjėrat – pėrjetimet qė kanė vlera tė gjata kohore si besnikėria, martesa, puna qė duam dhe qė ėshtė stabile, mirėqenia shėndetėsore e familjes e sidomos tė mė tė afėrmit. Me njė fjalė, siguria e shumanėshme e permanente krijon gjendje qetėsije dhe pushim shpirtėror, qė mundėson fushė tė gjėrė tė plotėsimit tė kėnaqsive kohėshkurta dhe kėshtu  ndėrtohen kushtet primare pėr njė jetė  tė mbushur me lumtur i qė i jep asaj ndjenjėn e vlerės sė konstante.

Nėse themi se lumturia ėshtė qėllimi mė i dėshiruar i njeriut pėr sot dhe pėr mot, pra, pėr kėtė jetė dhe pėr jetėn nė botėn e amshuar, atėherė konstatojmė se njeriu pa pėrjashtim, dėshiron lumturinė dhe nė brendi tė tij shėndrohet nė tė uritur tė pėrjetshėm, sė paku nė psiqikėn e tij dhe gjithmonė shpreson tė prekė fatlumsinė qė aq shum i mungon. Nė kėtė vrap, do tė kaplojmė edhe dėshirėn dhe detyrėn morale pėr ti bėrė edhe tė tjerėt tė lumtur. Nėnkuptohet, kjo dėshirė dallon nga cilėsia e subjektit dhe nga shkalla e ndjenjės sė dashurisė pėr tjetrin. Kur dikend e duam mė tepėr , jemi nė gjendje tė bėjmė ēmos pėr ta bėr tė lumtur dhe kėshtu e bėjmė tė lumtur edhe vetvehten…  

Lumturia pjesė e imagjinatės reale dhe dėshirė e mirėqenies psikofizike.

Trajtuam disa nga kushtet tė karakterit mė tepėr fizik, moral dhe etik tė lumturisė. Tė them tani se ajo ėshtė nė masė tė madhe pjesė e imagjinatės sė njeriut. Ajo ėshtė koshiencė e njeriut qė hulumton, qė kėrkon, tė mirėn dhe poqese arrijmė nė njė ēiltėsi psiqike, imagjinata e ynė nuk do tė na luaj dredhi, sė paku nuk do tė na dredhoj shpesh qė do tė thot se pėr tė qenė i lumtur nevojitet njė imagjinatė e shėndoshė se ajo ėshtė sunduesja e tmerreve dhe fatlumsive nė psiqikėn e njeriut. Dhe si pėrfundim do tė them se krejt ēka tė bėjmė nė jetė anon nga njė qėllim i qartė qė e quajmė lumturi. Dėshirė, kėnaqsi dhe plotėsim nevojash pa dallim. Kam kujdesin tė pėrmend se lumturia ėshtė kuptim abstarakt dhe personal por qė nė vehte pėrbėn njė mori vlerash madhore nga tė cilat shėrbehemi pėr tė krijuar mirėsinė tanė. Nisem nga shėndeti, familja, dashuria, miqėt, puna, fitimi, siguria, mirėnjohja. Pra ēdo pėrparsi qoftė materiale, shoqėrore e shpirtėrore, ka rolin e vet tė rėndėsishėm nė ndėrtimin e lumturisė.  



Laureta Miftari

 
Altruizmi
Egoizmi
Vetmia
Zemėrimi
Lumturia

F

i

l

o

l

e

t

.

c

o

m

 

 
Filozofi
         dhe letėrsi

|Citate dhe proverba| |Citate sipas autorėve| |"Xhevahire" nga Reis Mirdita|

Altruizmi-Egoizmi Dashuria Edukata Gruaja Mali Natyra Qesėndi
Arsimimi Dashuria (II) Ėndėrrat Humori Mėdyshja Ndryshimi Rrena
Art-Dhunti Dashuria (III) Fėmijėt Imagjinata Miqėsia Nga-fėmijėt Skamja
Besimi Dashuria (IV) Filozofia Inteligjenca Mosha Nga-Vizitorėt Vetitė
  Dituria Fjalėbutėsia Jeta Motivimi Optimizmi Vjedhja
  Drejtėsia Frymėzimi Lakmia Muzika Paqa Xhelozia
      Lotėt   Paragjykimi Tė-pandara
      Lumturia      
____histori kombėtare, vėshtrime, debat, politikė, letra tė hapura____ © Tė gjitha tė drejtat e rezervuara.
Copyright © 2007 [ http:// www. filolet.com ] Tous droits réservés.
Révision : 28 nov. 2012 14:06:32 +0100 .