Filozofi
     dhe
letėrsi

__histori kombėtare, vėshtrime, debat__

 
 

 

 

 Filozofi  

   

 |Bertrand Russell| |Charles Sanders Peirce| |David Hume| |John Locke| |Thomas Hobbes|


Charles Sanders Peirce

(1839-1914)

Nga:

R. Laēi

 

 

Charles Sanders Peirce, filozof amerikan, qė nė fillim u muer me kimi, fizikė, matematikė dhe astronomi dhe vetėm mė vonė ju dha filozofisė dhe logjikės, (ndaras nga Frege) zbuloi kantifikatorėt. Punimet e tia i botoi nė pėrmbledhjen Collected Papers duke filluar nga viti 1931. Pėrndryshe njihet mė sė shumti si themelues i pragmatizmit qė e shtjellon nė artikullin e vitit 1882, «Si t'i qartėsojmė idetė tona». Ėshtė nismėtar dhe themelues i semiotikės ku i klasifikon ikonat, shenjat dhe indicionet.

Jeta

Nė fillim e quajtėn talent i rrallė, dhe koshient pėr talentin qė kish. Megjithate, nuk arrijti asnjėherė tė emėrohet mėsimdhėnės univerziteti. Pavarėsia nga ēdo lloj sheme e jetės amerikane tė kohės se vet, nuk i pėrgjigjej moralit qė mbretėronte, paranoja qė e pėrcjellte gjatė jetės (disa thonė e arsyeshme) si dhe besimet inortodokse e shėndruan nė tė padėshiruashėm nė qarqet univerizitare. Gjatė 30 vjetė, punoi si laborant kurse 26 vitet e fundit i kaloi me gruan e tij tė dytė krejtėsisht i varfur nė njė fermė nė Pennsylvani, ku fitonte kohė pas kohe disa qindarka pėr tė mbijetuar, e kjo, nga konferenca qė i  organizontepėr tė miku i tij James si dhe nga ndonjė artikull qė botonte kohėpaskohe.

Vepra

Punimet e tij u botuan shum pak gjatė jetės sė tij por vet vepra ėshtė shum e madhe; qindra mijė faqe nė dorėshkrim qė mbetėn gjatė kohė nė errėsirė. Pėr fat tė keq, nuk arrijti tė kompletoj sintezėn e filozofisė sė tij. Vdiq mė 1914 nė Milford

Pragmatizmi

Pragmatizmi ėshtė tema kyqe nė veprėn e Peirce qė shqyrton nė «Si t'i qartėsojmė idetė tona». «Pragmatizmi -thot - ėshtė tė konsiderosh cilat janė efektet praktike qė na mendojmė se mund tė jenė tė prodhuara nga objekti i konceptit tonė. Konceptimi i tė gjitha efekteve ėshtė koncepti i plotė i objektit». Pragmatizmi pra ėshtė filozofi e sinjifikimit ku koncepti definohet nga pėrgjithėshmėria e efekteve praktike. Kur dy koncepte me emėrtime tė ndryshme pėrbėjne efektet e njėjta praktike, formojnė njė koncept; kur dy koncepte kanė tė njėjtin emėr por kanė efekte tė ndryshme, na kemi dy koncepte tė ndryshme. Njė koncept sjell njė besim (bindje) mbi tė. Bindja ėshtė njė zakonshmėri mentale qė udhėheq akcionin. Nga kėtu edhe teksti tjetėr i Peirce ku spjegon kėtė gjendje, «Si tė fiksojmė bindjen».

Metafizika

Nė veprėn e tij, Peirce, refuzon ēdo lloj* «metafizike ontologjike nga e kaluara» ku mendohet se bota spjegohet pavarėsisht nga eksperienca dhe intelligenca empirike. Pėr Peirce, ēdo egzistence ėshtė duale sepse pėrbėhet nga akcioni dhe reakcioni. Gjithėsia ėshtė proces i pafund, i bazuar nė ligje por megjithate ėshtė diēka evolutive. Kėtė koncept ai e quan tychisme.

Semiotika ose teoria e arsyes

Mendimet vijnė nga shenjat. Shenja ėshtė njė treshe: prezentimi (objekti i meditimit), objekti vet ėshtė i dyti, pra ajo qė egziston dhe mbi tė cilėn flasim, e e treta ėshtė virtyti i asaj (i objektit) qė interpretojmė. Kjo ėshtė vetėm njė raport i parė bazė sepse ēdo interpretim ngjalle spjegime dhe ide tė reja dhe kėshtu nė pafund. Peirce merr shembull qenin. Fjala qen paraqet diēka, objekti ėshtė ajo qė pėrcakton kjo fjalė kurse interpretimi i parė ėshtė koncepti «qen». Por me kaq procesi semiotik nuk ka marr fund sepse duke filluar nga kėtu na ndajmė nė tru atė c'ėshtė qeni, por kjo ngjallė interpretime tė reja mbi kėtė gjer nė pambarim.

Ndikimi i Pierce

Ėshtė parardhės i Karl popper. Ndikoi drejtpėrsėdrejti mbi Wiliam James dhe John Dewey si dhe nbi Quinee, Hilary Putnam, Umberto Eco, dhe John Deely. Konsiderohet Aristoteli i Amerikės pėr shkak tė analitikės dhe njohurive enciklopedike qė pati. Gjatė jetės qė shum pak i kuptuar.

-----

Bibliografi:
* Raymond-Robert Tremblay, du Cégep du Vieux Montréal
Writings of Charles S. Peirce: a Chronological Edition

Filolet


Filozofi
 
dhe
letėrsi

histori
tradita
vėshtrime
debat

citate
intervista
letra hapura
botime reja

 
 
 

 
 
 

Filozofi
         dhe letėrsi

|Citate dhe proverba| |Citate sipas autorėve| |"Xhevahire" nga Reis Mirdita|

Altruizmi-Egoizmi Dashuria Edukata Gruaja Mali Natyra Qesėndi
Arsimimi Dashuria (II) Ėndėrrat Humori Mėdyshja Ndryshimi Rrena
Art-Dhunti Dashuria (III) Fėmijėt Imagjinata Miqėsia Nga-fėmijėt Skamja
Besimi Dashuria (IV) Filozofia Inteligjenca Mosha Nga-Vizitorėt Vetitė
  Dituria Fjalėbutėsia Jeta Motivimi Optimizmi Vjedhja
  Drejtėsia Frymėzimi Lakmia Muzika Paqa Xhelozia
      Lotėt   Paragjykimi Tė-pandara
      Lumturia      
____histori kombėtare, vėshtrime, debat, politikė, letra tė hapura____ © Tė gjitha tė drejtat e rezervuara.
Copyright © 2007 [ http:// www. filolet.com ] Tous droits réservés.
Révision : 28 nov. 2012 14:06:32 +0100 .