Fan Noli

Fan Noli (1882-1965)

Një ndër dijetarët dhe letrarët më të shquar të kohës pas Rilindjes Kombëtare, është padyshim Fan Noli i cili si shum intelektual shqiptarë të qindvjeçarit në fjalë, e për çështje të ndryshme u detyrua të largohet nga vendlindja.

Noli lindi në Ibrik Tepe, fshat shqiptar pranë Edirne-s : në këtë qytet, ai mbaroi gjimnazin grek (1890) dhe menjëherë u largua nga vendlindja për në Athinë ku tentoi të vazhdoj studimet e larta por për të jetuar u detyrua të punoj si karrocier, sufler, aktor…

Më 1903 shkon në Egjipt dhe punon si mësues i gjuhës greke (Shibbin el Kom) ku edhe takohet me me atdhetarë të « Lëvizjes Kombëtare »

Shkrimet e para të Nolit datojnë nga viti 1904, në revistën greke Numas me pseudonimin Theofan Mavromati, kurse në 1905 filloi bashkëpunimin me gazetën Drita të Sh. Kolonjës.

Në vitin 1905 e gjejmë në ShBA ku edhe intensifikon punën e tij në lami të letërsisë sidomos në dramë, poezi, vepra historike, poezi dhe tematikë politike.

Pas themeloi shoqërinë « Besa- Besën » (1907), angazhohet për themelimin e Kishës Shqiptare Ortodokse ne Amerikë (22 Mars 1908).
Federatën Panshqiptare « Vatra » që e themeloi në vitin 1912, luajti rolin e madh në mbrojtjen e pavarësisë dhe u bë njëra nga qendrat më të njohura të kohës.

Pas shum aktiviteve diplomatiko-politike në botë ku luftoi për çështjen kombëtare, Noli u ngarkua të formoj Qeverinë e re ku edhe i shpalli njëzet pikat e programit të qeverisë së formuar.

Pas hyrjes së trupave të Ahmet Zogut në Tiranë, Noli u largua përsëri nga atdheu. Me ardjen e komunisteve në krye të Shqipërisë, Pushteti Popullor i bëri ftesë të rikthehet në atdhe por Noli e refuzoi një gjë të tillë.

Vdiq më 13 Mars 1965 në Floridë.

Disa vjersha të Nolit...

HYMNI I FLAMURIT

O Flamur gjak, o flamur shkabë,
O vënd e vatr' o nën' e babë,
Lagur me lot, djegur me flagë,
Flamur i kuq, flamur i zi.

Fortesë shkëmbi tmerr tirani,
S'të trëmb Romani, as Venecjani,
As Sërb Dushani, as Turk Sulltani,
Flamur i math për Vegjëli

Flamur që linde Shën Kostandinin,
Pajton Islamn' e Krishtërimin,
Çpall midis feve vllazërimin,
Flamur bujar për Njerëzi.

Me Skënderben' u lavdërove
Dhe në furtun' i funtmi u shove,
Me Malon prapë lart vrapove,
Yll i pavdekur për Liri.

Sa shpesh pastaj përdhè u shtrive
Me zjarr e zi u ndeze u nxive,
Po çdo mizor me shpat' e grive,
O fushë-kuq, o shkabë-zi.

Përpjetë prie Shqipërinë,
Përlintj'a shpirtin dhe fuqinë,
Diell për vllanë, yrnek për fqinë
Për botën ëndr' e qjell i ri.

SYRGJYN I VDEKUR

(Elegji për Luigj Gurakuqin)

Nëno moj, mbaj zi për vllanë,
Me tre plumba na i ranë,
Na e vran' e na e shanë,
Na i thanë trathëtor.

Se të deshte dhe s'të deshnin,
Se të qante kur të qeshnin,
Se të veshte kur të çveshnin,
Nëno moj, të ra dëshmor.

Nëno moj, vajto, merr malin,
Larot t'a përmbysnë djalin
Që me Ismail Qemalin
Ngriti flamur trimëror.

Nëno moj, m'a qaj në Vlorë
Ku të dha liri, kurorë,
Shpirt i bardhë si dëborë;
Ti s'i dhe as varr për hor.

Nëno moj, ç'është përpjekur
Gojë-mjalt' e zëmër-hekur,
Syrgjyn-gjall' e syrgjyn-vdekur,
Ky Vigan Liberator.

RENT OR MARATHONOMAK

Kap një degë prej dafine
Dhe vërtitesh ndaj Athine,
Nëpër fush' e brek mi brek
Këmba tokën as t'a prek,
Hip' e zbrit,
Petrit, Marathonomak!

Ke një plagë, po s'e the,
Djers' e gjak pikon për-dhè;
Do që ti të jesh i pari,
Për triumfin lajmëtari
Flamur-gjak,
Kuqo, Marathonomak!

T'u tha gryka, po s'të pihet,
T'u mpi këmba, po s'të rrihet,
Se mileti po të pret,
Ankthi zëmrat ua vret,
Vrer e tmerr,
Shpejt, or Marathonomak!

Kurrë kaqë s'dogji djelli
Dhe si plumb s'rëndovi qjelli,
Kurr' aq ëmbël' e bukur s'ftoj
Hij' e lisit edhe kroj;
Turru tej,
Tutje, or Marathonomak!

Vapa mbyt e pluhri nxin
Ferra çjerr e guri grin
Afsha gjoksin përvëlon
Syrin avulli verbon;
Ur' e prush,
Furr', or Marathonomak!

Gryka si gjyryk të çfryn
Prej Vullkani flag' e tym
Se ç'vëngon e se ç'gulçon,
Zëmra brinjët t'i çkallmon
Me tokmak,
Mbahu, or Marathonomak!

Nëna, motra, nusja dalin,
Ngrehin krahët të të ndalin,
Mos, se s'janë veç Najada
Magjistrica dhe Driada;
Lark, or lark,
Lark, or Marathonomak!

Hajde, ja Akropolia,
Ja qyteti e njerëzia
Që të pan' e që të çquan
Dhe fuqinë t'a rishtuan
Ha dhe pak,
Hajde, or Marathonomak!

Ja, arrive, ua the:
Ç'gas e ç'helm qe kjo myzhde!
"E fituam!", brohorite
Dhe për tok' u përpëlite;
Vdiq, or vdiq!
Vdiqe, or Marathonomak!

Rent kudo, dyke bërtitur,
Nëpër shekuj faqe-ndritur,
Se i vogli shtrin viganin
Dhe i shtypuri tiranin,
Veç e tok,
Tok, or Marathonomak!